ΜΕΡΟΣ 4 : ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ

1.Από τον αρχαίο αττικό Δήμο Θημακού στον Καρά και την Ηλιούπολη.

Στην Αττική, τα παλιότερα λείψανα του ανθρώπινου βίου ανάγονται 6000 χρόνια π.Χ., χωρίς να αποκλείεται κατοίκηση από παλιότερα.

Κοντά στην περιοχή της σημερινής Ηλιούπολης, έχουν εντοπιστεί προϊστορικά ίχνη στη “Ζωοδόχος Πηγή”, ένα μικρό εκκλησάκι νοτιοδυτικά του μοναστηριού του Καρέα, στους πρόποδες του Υμηττού. (1)

Τα τελευταία χρόνια εντοπίστηκε και ερευνήθηκε μια προϊστορική εγκατάσταση σε χαμηλό λόφο επί της Λεωφ. Βουλιαγμένης, που σήμερα είναι ιδιοκτησία των Ο.Α.Ε.Δ, Ατλάντικ Α.Ε. και Σταυρόπουλου. Στις τρεις αυτές συνεχόμενες ιδιοκτησίες η ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως τον κεντρικό πυρήνα μυκηναϊκού οικισμού και χαμηλότερα, προγενέστερη εγκατάσταση που καλύπτει σχεδόν όλη την Τρίτη χιλιετία π.Χ. Σύμφωνα με την αρχαιολόγο της Β’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων κα Κωνσταντίνα Καζά “…τα μυκηναϊκά κατάλοιπα είναι το μόνο παράδειγμα οικισμού αυτής της εποχής που διατηρείται σε καλή και σαφή κατάσταση στην ΝΔ Αττική…” (2)

Η ύπαρξη ενός ανοιχτού- ανοχύρωτου οικισμού στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα ο Δήμος Ηλιούπολης και η οποία μέχρι το 1925 ονομάζονταν “Καράς”, θεωρείται βέβαιη από την Κλασική Περίοδο (500-338 π.Χ.). (3).

Θημακός

Σύμφωνα με τον John S. Traill (4) στη περιοχή του σημερινού Δήμου Ηλιούπολης πρέπει να υπήρχε ένας μικρός Αττικός Δήμος, ο οποίος ονομαζόταν Θημακός και ο οποίος ήταν ένας από τους δήμους της Ερεχθηϊδας φυλής που διαμορφώθηκαν στην Αττική μετά την μεταρρύθμιση του Κλεισθένη, στις αρχές του 6^ου αιώνα π.Χ. Ένας από τους δέκα Αττικούς ρήτορες, ο Ανδοκίδης (440 π.Χ.-390 π.Χ.) στο έργο του “Περί Μυστηρίου” αναφέρεται στον Θημακό.

Κατά τη διάρκεια του Χρεμωνιδείου Πόλεμου (266-263 π.Χ.), είναι βέβαιο ότι στρατιώτες του Πτολεμαίου Β’ της Αιγύπτου, ο οποίος είχε συμμαχήσει με τους Αθηναίους ενάντια στους Μακεδόνες που πολιορκούσαν την Αθήνα, έφτασαν μέχρι τη σημερινή Ηλιούπολη. Αυτό συνάγεται από ένα πλήθος ευρημάτων μεταξύ των οποίων και αργυρά και χάλκινα νομίσματα του Πτολεμαίου Β’, βέλη, βλήματα σφενδονών, αμφορείς καθώς και μια επιτύμβια στήλη, πιθανώς Πέρση μισθοφόρου, όπου αναγράφεται το όνομα «ΑΡΤΑΣΤΙΣ». Η ακριβής στρατοπέδευση των στρατιωτών του Πτολεμαίου δεν είναι εξακριβωμένη.

Όπως ωστόσο αναφέρει ο James R. McCredie «τυχαία ευρήματα από νομίσματα, αιχμές από βέλη, βλήματα από σφενδόνες και κεραμικά στο προάστιο της Αθήνας Ηλιούπολη, οδήγησαν την αρχαιολόγο Ειρήνη Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου, στη ταύτιση αυτής της περιοχής ως τοποθεσία μιας στρατιωτικής εγκατάστασης. Τα ευρήματα υπήρξαν μεταξύ 1941 και 1943 στο Δεύτερο Τομέα της Ηλιούπολης, στους χαμηλούς πρόποδες του Υμηττού, μια περιοχή που παλαιότερα αποκαλούσαν «Καρά» (και έτσι αναφέρεται στο «Karten von Attica»). Τα περισσότερα από αυτά προέρχονται ειδικά από την περιοχή γύρω από την οδό Νεύτωνος, στο προάστιο αυτό». (5)

Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα (αρχαία ερείπια και αρχαίοι ταφικοί τύμβοι), (6) καθώς και την ύπαρξη πεδινής καλλιεργήσιμης γης και άφθονου νερού λόγω των μεγάλων ρεμάτων της περιοχής, εκτιμώ ότι ο αττικός Δήμος Θημακός βρίσκονταν στην περιοχή του σημερινού Αγίου Νικολάου Ηλιούπολης. Στον ίδιο χώρο, τα Οθωμανικά χρόνια, καταγράφεται το τσιφλίκι Καρά καθώς και ένα υστεροβυζαντινό εκκλησάκι.

Aττικοί Δήμοι της ευρύτερης περιοχής

Άλλοι γειτονικοί Δήμοι με τον Θημακό ήταν ο Δήμος Ευωνύμου, ο Δήμος Αλιμούντος (ο σημερινός Άλιμος) γενέτειρα του ιστορικού Θουκυδίδη (470-395 π.Χ.), και η Αιξωνή στην περιοχή του σημερινού Δήμου Γλυφάδας η οποία έχει καταγραφεί από τον Ηρόδοτο ως πελασγικός οικισμός.

Το κέντρο του αρχαίου Δήμου Αλιμούντος, τοποθετείται στον λόφο της Αγίας Άννας, ο οποίος βρίσκεται μεταξύ του πρώην δυτικού αεροδρομίου και της σημερινής Λεωφόρου Αλίμου,. Εκεί, έχει εντοπιστεί από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο (1929), η θέση του ιερού “Θεσμοφόριου”, όπου κατά την αρχαιότητα τιμούσαν κυρίως την Θεσμοφόρο Δήμητρα και ετελούντο οι γνωστές θρησκευτικές τελετές τα “θεσμοφόρια”, που τα γιόρταζαν στις αρχές του φθινοπώρου, την εποχή της σποράς.

Τόσο τα ερείπια του “Θεσμοφόριου”, όσο και μιας αξιόλογης παλαιοχριστιανικής εκκλησίας (Βασιλική Ρωμαϊκή) που είχε χτιστεί πάνω σ΄ αυτά καταστράφηκαν όταν οι Γερμανοί, στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κατασκεύασαν εκεί διάφορα οχυρωματικά έργα.

Το κέντρο του αρχαίου Δήμου Ευωνύμου εντοπίζεται στην περιοχή “Τράχωνες”, όπου υπάρχει το κτήμα Γερουλάνου, και γύρω απ’ αυτό

Νότιο-ανατολικά του λόφου και της κατοικίας Γερουλάνου, υπάρχουν ακόμη σήμερα κτίρια και ερείπια που προέρχονται από το παλιό τσιφλίκι. Αρκετοί περιηγητές του αρχών του περασμένου αιώνα, υποψιάζονται ότι η αμπελοκαλλιέργεια στην περιοχή εξαφάνισε τα ίχνη ενός Αρχαίου Δήμου που δεν έπαψε να κατοικείται και κατά την διάρκεια του μεσαίωνα.

Ανασκαφές περιοχής ΜΕΤΡΟ Ηλιούπολης.

«…Από την αρχαία γραμματεία προκύπτει ότι σε διάφορα σημεία της Αττικής είχαν ιδρυθεί οικισμοί, χωριά και κώμες που αποτέλεσαν τη βάση των αττικών δήμων, τους οποίους αναδιοργάνωσε ο Κλεισθένης το 508/507 π.Χ, βάζοντας τα θεμέλια της αποκεντρωμένης αθηναΊκής πολιτείας…Στην περιοχή νότια της Αθήνας, όπου σήμερα βρίσκεται ο δήμος Δάφνης και τμήμα του δήμου Αγίου Δημητρίου, τοποθετείται ο αρχαίος δήμος της Αλωπεκής. Στην περιοχή Καρρά της σύγχρονης Ηλιούπολης, τοποθετείται ο μικρός δήμος του Θημακού, ενώ νοτιότερα , κατά μήκος της λεωφόρου Βουλιαγμένης και στην περιοχή που σήμερα ανήκει εν μέρει στην Ηλιούπολη, τον Άλιμο, την Αργυρούπολη και το Ελληνικό, αναπτύχθηκε στην αρχαιότητα ο δήμος του Ευωνύμου….» (7)

Σύμφωνα με την αρχαιολόγο Κωνσταντίνα-Καζά Παπαγεωργίου, η οποία επέβλεψε τις ανασκαφές κατά τις εργασίες για την διάνοιξη του ΜΕΤΡΟ κάτω από την Λεωφόρο Βουλιαγμένης, «στον σταθμό «Ηλιούπολη» δεν βρέθηκαν αρχαία , αλλά στην περιοχή αυτή πρέπει εν μέρει να εντάσσεται ο δήμος του Ευωνύμου. Ανατολικότερα, στην περιοχή Καρρά της Ηλιούπολης, τοποθετείται ο μικρός Αττικός δήμος του Θημακού με αρκετά ευρήματα, σημαντικότερα των οποίων είναι αυτά που συνδέουν την περιοχή με τον Χρεμωνίδειο πόλεμο» (8).

«Ο Χρεμωνίδειος πόλεμος (266/5 – 263/2 π.Χ), σύγκρουση μεταξύ των επιγόνων του Αλεξάνδρου στον ελλαδικό χώρο, πήρε το όνομά του από τον στρατηγό Χρεμωνίδη. Αυτός προέτρεψε προέτρεψε τους Αθηναίους να ταχθούν στο πλευρό των Σπαρτιατών στον αγώνα κατά των Μακεδόνων. Όταν οι Μακεδόνες πολιόρκησαν την Αθήνα, οι Σπαρτιάτες ζήτησαν την βοήθεια των Πτολεμαίων, οι οποίοι ανταποκρίθηκαν στέλνοντας μισθοφόρους υπό τον ναύαρχο Πάτροκλο. Ο στόλος του Πατρόκλου περιμένοντας την άφιξη των Σπαρτιατών για να επέμβουν από κοινού υπέρ της πολιορκούμενης Αθήνας, προσάραξε σε πολλά σημεία της Αττικής. Σε ανάλογες θέσεις στρατοπέδευσαν οι μισθοφόροι του, αφήνοντας έντονα ίχνη πίσω τους , όπως π.χ στο θέατρο Ευωνύμου, στη θέση Καρρά της Ηλιούπολης, στο Καβούρι και σε άλλα σημεία της Αττικής» (9).

Κλείνοντας, η αρχαιολόγος Κωνσταντίνα-Καζά Παπαγεωργίου, παραπέμπει για το ζήτημα αυτό στο εκτεταμένο κείμενό μου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Αρχαιολογία» τ.77-2000 με τίτλο «Αναζητώντας τα ίχνη των Πτολεμαίων στην Ηλιούπολη», καθώς και στο βιβλίο μου «Εδώ κάποτε…Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης», Αθήνα 2005. (10)

Βιβλιογραφία / Παραπομπές

(1) Π. Τότσικας, «Εδώ κάποτε…Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης», Αθήνα 2005, εκδόσεις ΚΨΜ.

(2) Ρεπορτάζ της Λίνας Παπαδάκη στην έκδοση “Ζω στην Νότια Αθήνα”, 8/7/2000.

(3 Μ. Πετροπουλάκου - Ε.Τσιμπίδης - Πεντάζος “Αρχαίες Ελληνικές Πόλεις”, ερευνητικό πρόγραμμα, 1973, χάρτες 1:50.000

(4) John S. Traill, “Η Πολιτική Οργάνωση της Αττικής”, American School of Classical Studies of Athens, 1975.

(5) James R. McCredie «Fortified Military Camps in Attica», 1966

(6) A. Milchhöefer - J. A. Kaupert, «Karten von Attica»,1883

(7) Κωνταντίνα Καζά- Παπαγεωργίου, «Η αρχαία αστική οδός και το ΜΕΤΡΟ κάτω από τη Λεωφόρο Βουλιαγμένης», 2016, εκδόσεις ΚΑΠΟΝ, σελ. 40-41

(8) Στο ίδιο, σελ.90

(9) Στο ίδιο, σελ. 190

(10) Στο ίδιο, σελ.191.

 

2. Αρχαία ευρήματα στην περιοχή της Ηλιούπολης

H ύπαρξη ενός μικρού ανοιχτού-ανοχύρωτου οικισμού, στη περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα ο Δήμος Ηλιούπολης από την Κλασσική Περίοδο (500-338 π.Χ.), πρέπει να θεωρείται βέβαιη. Ο οικισμός βρίσκονταν στην περιοχή του σημερινού Αγίου Νικολάου, όπου επί Τουρκοκρατίας υπήρχε το «τσιφλίκι Καρά».

To 1819 ο άγγλος περιηγητής E. Dodwell αναφέρει ότι επισκέφτηκε το χωριό «ΠαλαιοΚαρά» που ήταν μετόχι του μοναστηριού Καρέα, όπου παρατήρησε αξιόλογα ίχνη αρχαίων τοίχων και κτισμάτων τα οποία αποτελούσαν πιθανώς τα απομεινάρια ενός Δήμου, δυόμισυ μίλια νότια της Αθήνας»

Στο «Ετήσιο Δελτίο της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα» το 1947, ο F. H. Stubbings αναφέρεται ανάμεσα σε διάφορα άλλα τυχαία ευρήματα Μυκηναϊκής κεραμικής στην Αττική και σε δύο αγγεία από την περιοχή Καρά: «…Είναι ένα βαθύ κύπελλο και ένα δοχείο ανάμιξης με επίπεδη κορυφή, τα οποία πιθανώς είναι από έναν τάφο…».

Στον «Άτλαντα των Μυκηναϊκών Τοποθεσιών», ο R. Hope Simpson αναφέρει ότι τα μυκηναϊκής εποχής αγγεία, βρέ­θηκαν (ενδεχομένως σε τάφο) επί της δυτικής πλευράς του Υμηττού, στην περιοχή του Προφήτη Ηλία της σημερινής Ηλιούπολης.

Σύμφωνα με την μελέτη «Αττική: οικιστικά στοιχεία – πρώτη έκθεση» (1972) των Μ. Πετροπουλάκου και Ε. Πεντάζου, στη θέση Καρά, σημερινή Ηλιούπολη, βρέθηκαν δύο αγγεία της Υστεροελλαδικής Εποχής ΙΙ.

Όπως αναφέρει ο αρχαιολόγος Κωνσταντίνος Συριόπουλος στο έργο του «Προϊστορική κατοίκησις της Ελλάδος» (1968), στο Ashmolean Museum της Οξφόρδης βρίσκονται δύο αγγεία της Υστεροελλαδικής εποχής ΙΙ, από τη θέση Καρά, σημε­ρινή Ηλιούπολη. Είναι πολύ πιθανόν τα αγγεία αυτά να είναι τα ίδια τα οποία αναφέρει ο F. H. Stubbins το 1947 και να προέρχονταν από τις συλλογές του Αλέξ. Σκουζέ ή του Ι. Σωτηριάδη, στις οποίες αναφέρεται ο Milchhöefer, το 1883

Αναφορές σε «Αρχαιολογικά Δελτία»

Σε μία σειρά «Αρχαιολογικά Δελτία», υπάρχουν αναφορές για νεότερα ευρήματα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος στη περιοχή του σημερινού Δήμου Ηλιούπολης.

Όπως αναφέρει ο αρχαιολόγος Βασ. Καλλιπολίτης (Αρχαιολογικό Δελτίο 1964), βρέθηκε:

*Μαρμάρινη λήκυθος, ύψους 0,60μ «φέρουσα ανάγλυφο παράσταση δεξιώσεως γενειοφόρου ανδρός καθήμενου και γυναικός ισταμένης». Πάνω από τα κεφάλια τους υπήρχαν οι επιγραφές «ΕΥΦΡΟΝΙΟΣ – ΑΡΙΣΤΑΙΧΜΗ».

*Μαρμάρινη λήκυθος, κομμένη κάθετα, ύψους 0,60μ χωρίς βάση και λαιμό, με ανάγλυφη παράσταση, όπου σώζονται δύο όρθιες μορφές προς τα δεξιά, άνδρας και γυναίκα, καθώς και η επιγραφή «ΠΟΡΦΥ _ _ _».

Στο «Αρχαιολογικό Δελτίο» του 1926, από τον αρχαιολόγο Νικόλαο Κυπαρίσση αναφέρεται ότι:

«…στον νέον συνοικισμόν Ηλιουπόλεως βρέθηκε:

1. Μαρμάρινη κεφαλή γενειοφόρου ανδρός, ύψους 0,22μ «ανήκουσα προφανώς εις σύμπλεγμα επιτυμβίου λίαν εκτύπου αναγλύφου.

2. Μαρμάρινη κεφαλή γυναικός, «λίαν εκτύπου επιτυμβίου αναγλύφου» ανήκουσα προφανώς στο ίδιο σύμπλεγμα ύψους 0,22μ. Η επεξεργασία και των δύο κεφαλών «είναι τραχεία και ουχί επιμελημένη.

3. Επιτύμβια μαρμάρινη λήκυθος, ύψους 1,20μ σε άριστη κατάσταση και με «τέχνης καλής» παραστάσεις πάνω σ’ αυτήν. Φέρει «επί της κοιλίας, εντός κοιλώματος δια-γραφομένου υπό δύο ευθειών εντόμων», παράσταση τριών όρθιων μορφών: στη μέση, ένας γέροντας γενειοφόρος, όρθιος χαιρετίζει με το δεξί του χέρι ένα νέο που στέκεται απέναντί του, ενώ πίσω από τον γέροντα στέκεται όρθια μια ακόμα νεαρά μορφή. Στην λήκυθο «παραδόξως δεν διέκρινα ίχνη επιγραφών.

4. Επιτύμβια μαρμάρινη λήκυθος, ύψους 0,76μ σπασμένη στην βάση και στον λαιμό. Φέρει παράσταση τριών προσώπων: στην μέση, γέροντας γενειοφόρος, όρθιος, χαιρετίζει με το δεξί χέρι έναν καθισμένο απέναντί του γέροντα, ενώ πίσω του στέκεται ένας νέος. Πάνω από την μεσαία μορφή υπάρχει η επιγραφή «ΙΕΡΟΦΩΝ» και πάνω από την τρίτη μορφή, η επιγραφή «ΑΡΕΣΙΑΣ».

Όπως αναφέρει ο αρχαιολόγος Βασ. Κυπαρίσσης, όλα τα προαναφερόμενα ευρήματα μεταφέρθηκαν από αυτόν στη «Συλλογή Θησείου»

Παρουσία στρατιωτών του Πτολεμαίου Β’

Κατά τη διάρκεια του Χρεμωνίδειου Πολέμου (266-263 π.Χ.) είναι βέβαιο ότι έφτασαν μέχρι τη σημερινή Ηλιούπολη, στρατιώτες του Πτολεμαίου Β’ της Αιγύπτου. Αυτό συνάγεται από ένα πλήθος ευρημάτων, τα οποία αναφέρονται σε κείμενο της αρχαιολόγου Ειρήνης Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου (1954). Μεταξύ των ευρημάτων υπάρχουν χρυσά, αργυρά και χάλκινα νομίσματα, βέλη, βλήματα σφενδονών, αμφορείς, ακόμη και μία επιτύμβια στήλη με το όνομα: «ΑΡΤΑΣΤΙΣ» (πιθανώς Πέρση μισθοφόρου).

Βιβλιογραφία

• Παυσανίας, «Περιήγηση της Ελλάδος / Αττικά»

• Ν.Κυπαρίσσης, «Αρχαιολογικό Δελτίο» (1926)

• Ειρήνη Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου, «Συμβολή εις τον Χρεμωνίδειο Πόλεμο»

• «Αρχαιολογική Εφημερίς» (1953-1954)

• Αγγελική Ανδρειωμένου, «Αρχαιολογικό Δελτίο» (1961-'62)

• Β.Καλλιπολίτης, «Αρχαιολογικό Δελτίο» (1964)

• Κ. Δαβαράς, «Αρχαιολογικό Δελτίο» (1965)

• Κ. Συριόπουλος, «Προϊστορική κατοίκησης της Στερεάς Ελλάδας» (1968)

• Μ. Πετροπουλάκου – Ε. Πεντάζος, «Αττική: Οικιστικά Στοιχεία – Πρώτη Έκθεση» (1970)

• Μ. Πετροπουλάκου – Ε. Τσιμπίδης – Ε. Πεντάζος «Αρχαίες Ελληνικές Πόλεις» (ερευνητικό πρόγραμμα, 1973, χάρτες 1:50.000)

• Τοπικό Αναπτυξιακό Πρόγραμμα Δ. Ηλιούπολης 1994-'95

• Πάνος Τότσικας, περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» τεύχος 77-Δεκέμβρης 2000

• Πάνος Τότσικας «Εδώ κάποτε…Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης»,ΚΨΜ 2005

• Δημήτρης Κοντοστάθης, «Έκθεση πραγματογνωμοσύνης για την οριοθέτηση του κτήματος Καρά» (2009)

• Γιώργος Πάλλης, «Τοπογραφία του Αθηναϊκού Πεδίου κατά τη Μεταβυζαντινή Περίοδο – Οικισμοί, οδικό δίκτυο και μνημεία» (Αθήνα 2007)

• Ε. Dodwell, «A Classical and Topographical tour through Greece, I» (1819)

• A. Milchhöefer – J. A. Kaupert, «Karten von Attica» (1883)

• G. R. Lepsius, «Griechische Marmorstudien» (1890)

• F. H. Stubbings, «The Annual of the British School of Athens» (1947)

• R. Hope Simpson, «A Crazetter and Atlas of Mycenaean Sites» (1965)

• James. R. McCredie, «Fortified Military Camps in Attica» (1966)

• John S. Traill, «The political Organization of Attica» (1975)

   

3.Αναζητώντας τα ίχνη των Πτολεμαίων στην Ηλιούπολη

(Αποσπάσματα κειμένου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» τεύχος 77, τον Οκτώβριο του 2000. Μεγαλύτερο μέρος του ίδιου κειμένου, περιλαμβάνεται και στο βιβλίο μου «Εδώ, κάποτε… Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης», που εκδόθηκε το 2005 από τις εκδόσεις ΚΨΜ.)

Στην μελέτη των αρχαιολόγων Μ. Πετροπούλου – Ε. Πεντάζου «Αττική: Οικιστικά στοιχεία» (πρώτη έκθεση 1970) επισημαίνεται: «Στην θέση Καρά (σημερινή Ηλιούπολη) υπήρχαν και αρχαία λατομεία που οι πέτρες τους χρησιμοποιήθηκαν σε σημαντικά κτίρια της Αθήνας. Γύρω από όλα αυτά υπήρχαν τοίχοι, κτίσματα και ίχνη τάφων. Οι τοίχοι αυτοί και τα κτίσματα ίσως ανήκαν σε στρατόπεδο Αιγυπτίων στρατιωτών του Πτολεμαίου κατά τον Χρεμωνίδειο Πόλεμο, γιατί στην ίδια θέση βρέθηκαν αργυρά και χρυσά νομίσματα, όστρακα, οξυπύθμενοι αμφορείς, βέλη και βλήματα σφενδονών».

Το παραπάνω απόσπασμα, παραπέμπει στην συνέχεια στην «Αρχαιολογική Εφημερίδα» του 1953-‘54, όπου δημοσιεύεται κείμενο της αρχαιολόγου κας Ειρήνης Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου, με τον τίτλο: «Συμβολή εις τον Χρεμωνίδειο Πόλεμο».

Παραθέτουμε στην συνέχεια μια σειρά σημαντικές πληροφορίες που προέρχονται από το προαναφερόμενο κείμενο, επιδιώκοντας κυρίως να ανα-δείξουμε τον τρόπο με τον οποίο… εμπλέκεται η περιοχή της Ηλιούπολης στον πόλεμο αυτό.

Απόβαση Αιγυπτίων στην Αττική (σε βοήθεια των Αθηναίων)

Ο Χρεμωνίδειος πόλεμος που έγινε γύρω στα 266-263 π.Χ., αποτελεί ένα επεισόδιο από τη σύγκρουση των μεγάλων δυνάμεων της εποχής: των Μακεδόνων, των Πτολεμαίων και των Σελευκίδων. Στον αγώνα κατά των Μακεδόνων αναμίχθηκαν και οι Αθηναίοι ως σύμμαχοι των Σπαρτιατών, κατά προτροπή του Χρεμωνίδη. Γι’ αυτό και ονομάστηκε έτσι αυτός ο πόλεμος. Οι Μακεδόνες με τον βασιλιά Αντίγονο, πολιόρκησαν την Αθήνα. Τότε, οι Πτολεμαίοι, σε βοήθεια των Αθηναίων έστειλαν στόλο υπό τον ναύαρχο Πάτροκλο.

Μέχρι το 1930 περίπου η άποψη που κυριαρχούσε ήταν ότι ο Πάτροκλος δεν ανέπτυξε καμία δράση για να βοηθήσει την Αθήνα και αυτό, θεωρούνταν ανεξήγητο, αφού τότε οι Πτολεμαίοι ήταν μια μεγάλη και ισχυρή οικονομικά δύναμη, που κυριαρχούσε στις θάλασσες. Άλλωστε το τέλος του πολέμου αυτού αποτέλεσε μια καμπή για την ιστορία της Αθήνας, γιατί από τότε έχασε οριστικά την πολιτική της θέση στον αρχαίο κόσμο.

Νεότερα όμως στοιχεία που ήρθαν στο φως τις επόμενες δεκαετίες, οφειλόμενα σε τυχαία ευρήματα και κυρίως σε Πτολεμαϊκά νομίσματα με χρονολογίες, και τα οποία συμπληρώνουν τις υπάρχουσες πηγές, κλονίζουν την κυρίαρχη άποψη περί αδράνειας του ναυάρχου Πάτροκλου.

Σήμερα λοιπόν, με συγκεκριμένα στοιχεία αποδεικνύεται ότι σε αρκετά σημεία της Αττικής, υπήρξαν οχυρά των Πτολεμαίων που χρησίμευσαν ως ορμητήρια για την βοήθεια προς τους Αθηναίους. Οι περιοχές από τις οποίες προέρχονται –σύμφωνα με την κ. Βαρούχα– τα ευρήματα που αποδεικνύουν την παρουσία στρατιωτών των Πτολεμαίων είναι: η περιοχή Ραμνούντος, η χερσόνησος της Κορώνειας (σημερινό Πόρτο-Ράφτη) και το σημερινό Μαρκόπουλο, στα Μεσόγεια, η Χερσόνησος Μικρό Καβούρι (κοντά στην Βουλιαγμένη) και η περιοχή της σημερινής Ηλιούπολης, στους πρόποδες του Υμηττού.

Πτολεμαϊκά ευρήματα στην περιοχή της Ηλιούπολης

Ως πρώτη ένδειξη της παρουσίας των Αιγυπτίων στρατιωτών στην Αττική, προς βοήθεια των Αθηναίων, ήταν η ανεύρεση το 1941 και 1943 στην περιοχή του τότε Β΄ Τομέα Ηλιούπολης, χρυσών αργυρών και χαλκών Πτολεμαϊκών νομισμάτων, βελών, βλημάτων σφενδόνης, καθώς και αγγείων, κυρίως αμφορέων.

Όπως αναγράφεται στην αναφορά η οποία στάλθηκε τότε στο Υπουργείο: «Κατά την επιτόπιον επισταμένην έρευναν εξηκριβώθη ότι εις την περιοχήν όπου ανευρίσκονται τα νομίσματα υπάρχουν και άλλα αρχαία ίχνη ήτοι θεμέλια και άφθονα όστρακα, πολλά «σταμνάκια», τεμάχια από οξυπύθμενους αμφορείς, τμήμα επιτύμβιας στήλης, εις μίαν περιωρισμένην σχετικώς έκτασιν, η οποία ορίζεται προς ΒΔ και Ν από είδος χειμάρρων. Από όλας τας ενδείξεις, φαίνεται πιθανώτατον ότι τα ευρήματα έχουν σχέσιν με τον Χρεμωνίδειον πόλεμον».

Και η αρχαιολόγος κ. Βαρούχα, σχολιάζει, το 1953-54: «Δεν έγινεν όμως τότε ουδεμία ανακοίνωσις, διότι εφαίνετο δύσκολος η εξήγησις της παρουσίας νομισμάτων του Πτολεμαίου Β΄ εις μιαν περιοχήν τελείως απομεμακρυσμένην και απομονωμένη από την «νήσο του Πατρόκλου», (σημ. Π. Τ.: που βρίσκεται κοντά στο Σούνιο) αν και όλα τα δεδομένα συνηγορούν υπέρ της υπάρξεως Πτολεμαϊκού στρατοπέδου της εποχής του Χρεμωνίδειου πολέμου».

Πτολεμαϊκά νομίσματα

Στην Ηλιούπολη το 1943 αναφέρθηκε η ανεύρεση τριών χρυσών νομισμάτων, ενώ είχε διαδοθεί τότε ότι είχαν βρεθεί πολύ περισσότερα… Ένα από αυτά, του 4^ου π.Χ. αιώνα (στατήρας του Μεγ. Αλεξάνδρου) και δύο της εποχής του Πτολεμαίου Β΄ (271-263 π.Χ.) διοχετεύτηκαν σε ιδιωτικές συλλογές. Επίσης βρέθηκε ένα αργυρό νόμισμα της εποχής του Πτολεμαίου Α΄ (306-285 π.Χ.). Ακόμη, βρέθηκαν 45 χάλκινα νομίσματα της εποχής του Πτολεμαίου Β΄ και 5 της εποχής Πτολεμαίου Α΄.

Εύρημα Πτολεμαϊκών χάλκινων νομισμάτων στην Ηλιούπολη αναφέρθηκε το 1941. Όμως τα περισσότερα από αυτά βρέθηκαν όπως και τα χρυσά, το 1943, σε μικρό βάθος και σε μια περιορισμένη σχετικά έκταση διαμέτρου 500 μ. περίπου. Ήταν γνωστά στα παιδιά της περιοχής ως «πουλάκια», λόγω του αετού με ανοιγμένα τα φτερά που υπήρχε σε αυτά.

Τα περισσότερα από τα 100 περίπου όμοια χάλκινα νομίσματα που βρέθηκαν στην περιοχή της Ηλιούπολης, περιήλθαν στο Νομισματικό Μουσείο από δωρεές ιδιωτών, μερικά δε από αυτά, από αγορά. «Όμοια χάλκινα νομίσματα ανευρίσκονται ακόμα και περιέρχονται στην κατοχή ιδιωτών ή στα χέρια μικρών παιδιών», αναφέρει το 1954 η αρχαιολόγος κ. Βαρούχα. Επίσης από την ίδια προέρχεται η πληροφορία ότι ένα Πτολεμαϊκό χάλκινο νόμισμα, βρέθηκε κατά την διάνοιξη οδού στην δυτική πλαγιά του λόφου του Αγ. Κωνσταντίνου.

Από την ομοιομορφία κατά το μεγαλύτερο μέρος των τύπων και του μεγέθους των Πτολεμαϊκών νομισμάτων και από την ομοιότητα των συνθηκών κάτω από τις οποίες βρέθηκαν δεν γεννάται αμφιβολία, κατά την αρχαιολόγο κα Βαρούχα ότι: «πρόκειται περί της πληρωμής εις το είδος τούτο των στρατιωτών του Πατρόκλου».

Είναι αξιοσημείωτο, επίσης ότι: «εξ ουδεμίας ανασκαφής της κυρίως Ελλάδας προέρχονται όμοια νομίσματα […] πλην των περιοχών εις τας οποίας εστάθμευσαν στρατεύματα Αιγυπτιακά».

Οχύρωση

Σύμφωνα με την αρχαιολόγο κ. Βαρούχα, η μη ανεύρεση μέχρι τότε (1954), «υπολειμμάτων οχυρώσεως εις την περιοχή Ηλιουπόλεως, όπου τα ανωτέρω ευρήματα, δημιουργεί ορισμένες απορίας». Και τούτο γιατί ο E. Dodwell, που είχε επισκεφθεί την Ελλάδα το 1819, είχε επισημάνει ότι: «εις την θέση Καρά […] παρετηρήθησαν εκτός από λείψανα αρχαίων κτισμάτων και υπολείμματα αρχαίων τειχών».

Όμως, σύμφωνα με την κ. Βαρούχα: «ίχνη τειχών δεν κατορθώθη να διαπιστωθούν, καθ΄ όσον γνωρίζω, ενώ συγκροτήματα από θεμέλια αρχαίων οικημάτων είναι και σήμερον ορατά εις την περιοχήν του υποτιθέμενου στρατοπέδου. Είναι δύσκολο επομένως να υποστηριχθεί μετά πιθανότητας ότι υπήρξε τείχος ολοκληρούμενου εις ενιαίον οχυρόν. Το μόνο πιθανόν, θα ήτο, ότι τούτο υποστήριζεν από την ευπρόσβλητον πλευράν στρατοπέδου προφυλασ-σόμενον κατά τα λοιπά από τας απότομους κλιτύς του Υμηττού και ίσως από τους περιρρέοντες την περιοχήν χειμάρρους από ΒΔ και Ν».

Και όπως επισημαίνει η κα Βαρούχα, εάν διαπιστωθεί ότι υπήρξε πράγματι κάποιο οχυρό στην περιοχή της Ηλιούπολης είναι λογικό να συνδυαστεί με την παρουσία Πτολεμαϊκών στρατευμάτων, η οποία τεκμηριώνεται και από τα διάφορα ευρήματα. Η έλλειψη δε συστηματικού οχυρού, θα δικαιολογούσε και την βιαστική εγκατάλειψη του στρατοπέδου, όταν κατά το επόμενο έτος ενέσκηψε αιφνιδίως ο βασιλιάς των Μακεδόνων Αντίγονος.

Συμπεράσματα

1. Το γεγονός της ύπαρξης στην περιοχή της σημερινής Ηλιούπολης, Πτολεμαϊκών νομισμάτων και άλλων ευρημάτων της εποχής του Χρεμωνίδειου πολέμου, φαίνεται να ήταν γνωστό τουλάχιστον από το 1941. Η πρώτη ανακοίνωση στους αρχαιολογικούς κύκλους γίνεται το 1953-54 από την αρχαιολόγο Ειρήνη Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου. Aπό όσο γνωρίζω, μέχρι σήμερα δεν έχει δημοσιοποιηθεί τίποτα για το γεγονός αυτό στον τοπικό ή στον ημερήσιο τύπο.

1. Η περιοχή στην οποία εντοπίστηκαν τα Πτολεμαϊκά νομίσματα και τα άλλα ευρήματα δεν περιγράφεται με σαφήνεια στην ανακοίνωση της Ειρ. Βαρούχα στην «Αρχαιολογική Εφημερίδα» του 1953-54. Από τα στοιχεία που διαθέτω, μπορώ να συμπεράνω ότι η περιοχή αυτή είναι γύρω από την παλιά εκκλησία του Αγ. Νικολάου (τοποθεσία «Καρά»), όπου επί τουρκοκρατίας βρισκόταν το τσιφλίκι του Μουσταφά Καρά Αλή και μέχρι το 1960, τα «περιβόλια του Μαμάη». Από το πλήθος των αρχαίων ευρημάτων που εντοπίστηκαν στην περιοχή αυτή και από την ύπαρξη παλαιοχριστιανικής εκκλησίας στη θέση της σημερινής, εκτιμάται ότι συνεχίστηκε μέχρι τον 12^ο αιώνα τουλάχιστον η κατοίκηση του χώρου.

2. Όπως αναφέρεται από τον E. Dodwell στο βιβλίο του: «Ένας κλασικός και τοπογραφικός γύρος στην Ελλάδα», που έγραψε το 1819, στην θέση «Καρά» εκτός από λείψανα αρχαίων κτισμάτων, παρατηρήθηκαν και υπολείμματα αρχαίων τειχών. Από τα στοιχεία που διαθέτω αλλά και από μαρτυρίες παλιών Ηλιουπολιτών, μπορεί να υποστηριχθεί ότι ίχνη τοίχου (ο οποίος γκρεμίστηκε προκειμένου να ανεγερθεί το 11^ο Δημοτικό Σχολείο γύρω στα 1985) υπήρχαν στην περιοχή του Αγ. Νικολάου μέχρι σχετικά πρόσφατα. Κατά συνέπεια, είναι δυνατόν, τα αναφερόμενα από τον Ε. Dodwell «αρχαία τείχη» να είναι αυτά που γκρεμίστηκαν το 1985.

4. Κατά πάσα πιθανότητα, το στρατόπεδο των στρατιωτών του Πατρόκλου ήταν λίγο ψηλότερα του σημερινού Αγ. Νικολάου, ΝΑ του Καρέα, σε μια περιοχή η οποία αποτελούσε φυσικό οχυρό και βρισκόταν πολύ κοντά στο αρχαίο μονοπάτι που συνέδεε την Αθήνα με το Κορωπί και το Σούνιο, διαμέσου του Υμηττού και των Μεσογείων

    

    4.Η «εμπλοκή» της Αττικής στον Χρεμωνίδειο πόλεμο του …Κοσσυφοπεδίου.

    (Αναδημοσίευση κειμένου μου από την εφημερίδα «Εποχή», 18/4/1999)

O Χρεμωνίδης, Αθηναίος πολιτικός και στρατιωτικός, ήταν ο εισηγητής της σύναψης συμμαχίας Αθήνας και Σπάρτης ενάντια στον Μακεδόνα βασιλέα Αντίγονο Γονατά, ο οποίος συγκρούστηκε και με τον Πτολεμαίο της Αιγύπτου για τον έλεγχο του Αιγαίου. Μετά τον λεγόμενο «Χρεμωνίδειο Πόλεμο» (266-263 π.Χ.), η Αθήνα έχασε την αυτονομία της και οι Μακεδόνες επέβαλαν την κυριαρχία τους στο κεντρικό Αιγαίο.

Κατά την διάρκεια του Χρεμωνίδειου Πολέμου είναι βέβαιο ότι έφτασαν στην Αττική, μέχρι τη σημερινή Ηλιούπολη, στρατιώτες του Πτολεμαίου Β΄της Αιγύπτου.

Αυτό συνάγεται από ένα πλήθος ευρημάτων, τα οποία αναφέρονται σε κείμενο της αρχαιολόγου κ. Ειρήνης Βαρούχα – Χριστοδουλοπούλου (1954). Μεταξύ των ευρημάτων, υπάρχουν χρυσά, αργυρά και χάλκινα νομίσματα, βέλη, βλήματα σφενδονών, αμφορείς, ακόμη και μία επιτύμβια στήλη –πιθανώς Πέρση μισθοφόρου- με το όνομα ‘ΑΡΤΑΣΤΙΣ’.

Η ακριβής θέση στρατοπέδευσης των στρατιωτών του Πτολεμαίου δεν είναι εξακριβωμένη.

Το βέβαιο είναι ότι έφτασαν μέχρις εδώ, ξεκινώντας από το νησί του Πατρόκλου, κοντά στο Σούνιο, όπου αποβιβάστηκαν και διασχίζοντας αντίστροφα το λεγόμενο «Μονοπάτι του Αιγέα», να έφθασαν μέχρι την περιοχή του σημερινού Αγ. Νικολάου στην Ηλιούπολη, όπου βρίσκονταν ανοιχτός ανοχύρωτος οικισμός και ενδεχομένως κάποια καλλιεργούμενη έκταση.

Είναι πολύ πιθανόν, οι στρατιώτες των Πτολεμαίων, να στρατοπέδευσαν στις πλαγιές του Υμηττού πάνω από την σημερινή Ηλιούπολη, μεταξύ του υψώματος που βρίσκεται πάνω από την οδό Νεύτωνος και του λόφου πάνω από τον Προφήτη Ηλία όπου υπήρχε αρχαίο λατομείο και ενδεχομένως, λατρευτικός χώρος

Συνέβη εδώ, κάποτε…

Το κείμενό μου που ακολουθεί, δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Εποχή» στις 18.4.1999 με τίτλο « Η “εμπλοκή” της Αττικής στον Χρεμωνίδειο Πόλεμο του… Κοσσυφοπεδίου» και αναδημοσιεύεται εδώ με ελάχιστες συμπληρώσεις και διορθώσεις. Γράφτηκε το 1999 κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Κοσσυφοπέδιο, όταν επεξεργαζόμουν στοιχεία για τον Χρεμωνίδειο Πόλεμο που ενσωματώθηκαν αργότερα στο βιβλίο μου «Εδώ, κάποτε… Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης», το οποίο κυκλοφόρησε το 2005, από τις εκδόσεις ΚΨΜ (βλ. σελίδα 42). 

Το Κοσσυφοπέδιο δέχονταν τότε την επίθεση των Σέρβων, ενώ εμφανίζονταν ως «σύμμαχοι» κάποιες Αλβανικές παραστρατιωτικές ομάδες, οι οποίες δρούσαν με την υποστήριξη των ΑμερικανοΝΑΤΟϊκών. Διακρίνοντας αναλογίες και με χιουμοριστική διάθεση, μετέφερα τα τότε δρώμενα στα βόρεια σύνορα της χώρας μας, σε όσα είχαν συμβεί δυο χιλιάδες χρόνια πριν στην Αττική και ειδικότερα στον χώρο της σημερινής Ηλιούπολης.

Σήμερα, η κύρια διαφορά με όσα συνέβησαν τότε, είναι ότι οι Σέρβοι δεν κέρδισαν τον πόλεμο και δεν κυριάρχησαν στην περιοχή, όπως οι τότε Μακεδόνες και ότι τελικά, στο σημερινό Κόσοβο εγκαταστάθηκαν τα ΑμερικανοΝΑΤΟϊκά στρατεύματα…

«…Φαντασθείτε τους Μακεδόνες στη θέση των σημερινών Σέρβων. Φαντασθείτε τους Αθηναίους στην σημερινή θέση των Κοσοβάρων. Φαντασθείτε τους Σπαρτιάτες στη θέση των σημερινών Αλβανών. Φαντασθείτε τέλος, τους Πτολεμαίους της Αιγύπτου στη θέση του σημερινού…ΝΑΤΟ και των Αμερικάνων.

Γυρίστε την Ιστορία και σταματήστε στον 3ο π.Χ. αιώνα. Προσπαθήστε να φαντασθείτε τι συνέβη στο χώρο που ζούμε εμείς σήμερα, μεταξύ 266 και 263 π.Χ., κατά τη διάρκεια του «Χρεμωνίδειου Πολέμου» στον χώρο της Αττικής και ειδικότερα στον χώρο της Ηλιούπολης.

Λοιπόν, έχουμε και λέμε:

 Ο στρατός των Μακεδόνων/Σέρβων υπό τον βασιλέα Αντίγονο, πολιορκεί την Αθήνα/Κόσοβο, η οποία είχε συνάψει συμμαχία με τους –υπό τον βασιλέα Αρέα– Σπαρτιάτες/Αλβανούς.

 Ο στόλος των Πτολεμαίων/ΑμερικανοΝΑΤΟϊκών αποβιβάζεται κοντά στο Σούνιο, υπό τον ναύαρχο Πάτροκλο και οχυρώνεται στο «νησί του Πατρόκλου» (σημερινό Γαϊδουρονήσι).

Αλλά ας γίνουμε πιο συγκεκριμένοι: Αιγύπτιοι στρατιώτες του στρατού του Πτολεμαίου Β’ καταλαμβάνουν θέσης μάχης σε διάφορα σημεία της Αττικής: στον Ραμνούντα, στην χερσόνησο της Κορώνειας (σημερινό Πόρτο Ράφτη), στο Μικρό Καβούρι (κοντά στη Βουλιαγμένη) και κυρίως, στην περιοχή που αργότερα ονομάστηκε «Καράς» και σήμερα ανήκει στον Δήμο Ηλιούπολης.

Πως έφτασαν όμως μέχρι την Ηλιούπολη, οι στρατιώτες του Πτολεμαίου/ΑμερικανοΝΑΤΟϊκοί; Κάποιοι υποστηρίζουν ότι έφτασαν εκεί βαδίζοντας από το αρχαίο μονοπάτι που ξεκινούσε από την πόλη της Αθήνας και δια μέσου του Υμηττού (στον σημερινό μοναστήρι Καρέα)-Κορωπίου-Μαρκόπουλου-Κερατέας, κατέληγε από τα «κλασικά χρόνια» στο Σούνιο.

Η συνέχεια έχει ως εξής:

 αφού τα στρατεύματα του Πτολεμαίου Β’ στρατοπέδευσαν στον Υμηττό, στην περιοχή της Ηλιούπολης,

 αφού ήπιαν νεράκι από το «μέγα φρέαρ» που υπήρχε μέχρι πριν λίγα χρόνια στην περιοχή του σημερινού Αγίου Νικολάου,

 αφού έφαγαν φρέσκα λαχανικά από τότε περιβόλια του τότε Μαμάη (που υπήρχαν στον Άγιο Νικόλαο μέχρι την δεκαετία του’50),

 αφού έφαγαν αρνάκια του γάλακτος από τα κοπάδια του τότε κτηνοτρόφου Αλέξιου Νάστου,

 αφού ήπιαν κρασάκι από τους αμπελώνες του κτήματος του τότε Γερουλάνου,

 αφού είδαν τα τουριστικά αξιοθέατα στην περιοχή «Τράχωνες» του σημερινού Δήμου Αλίμου, γενέτειρας του ιστορικού Θουκυδίδη όπου φαίνεται να ήταν το κέντρο του αρχαίου Δήμου Ευώνυμου, τότε οι στρατιώτες του Πτολεμαίου/ΑμερικανοΝΑΤΟϊκοί αποφάσισαν να τα μαζέψουν και να φύγουν.

Όπως υποστηρίζουν οι ειδικοί: «το τέλος του πολέμου τούτου είναι μια καμπή διά την ιστορίαν των Αθηνών, διότι έκτοτε χάνουν οριστικώς την πολιτικήν των θέσιν εις τον αρχαίον κόσμον, αι σχετικαί πηγαί δίνουν πολύ αμυδράν εικόνα των γεγονότων».

Επισημαίνω ότι το παραπάνω απόσπασμα αναφέρεται στον «Χρεμωνίδειο Πόλεμο» (το ξαναλέμε: 266-263 π.X.) και όχι στον σημερινό πόλεμο στο Κοσσυφοπέδιο.

Επισημαίνω επίσης ότι πάσα αντιστοιχία με σημερινά πρόσωπα και καταστάσεις είναι συμπτωματική.

Άλλωστε ο ΑμερικανοΝΑΤΟϊκός στρατός δεν έχει (ακόμα;) εγκατασταθεί ούτε στο Κόσοβο, ούτε στην Αττική…»

 

5. Να αναδείξουμε την αρχαία ιστορία του τόπου μας

(Στο κείμενο αυτό περιλαμβάνονται εκτεταμένα αποσπάσματα από Υπόμνημα που κατέθεσα στον Υπουργό Πολιτισμού (αρ. πρωτ. 3241/3.6.2009)

Σήμερα, τίθενται ξανά μια σειρά ζητήματα που αφορούν την αρχαία αλλά και την νεότερη ιστορία της περιοχής όπου βρίσκεται σήμερα η Ηλιούπολη και κυρίως το ζήτημα της ανάδειξης και της προστασίας μιας σειράς χώρων με ιδιαίτερο αρχαιολογικό και ιστορικό ενδιαφέρον.

Στη περιοχή του λόφου πάνω από τον Προφήτη Ηλία και στη περιοχή του Αγίου Νικολάου, είναι δεδομένο ότι υπάρχουν ίχνη ζωής και πολιτισμού από την αρχαιότητα μέχρι την τουρκοκρατία (χωριό Καράς) και την δημιουργία της Ηλιούπολης (1925)

Οι μέχρι τώρα δημοτικές αρχές δεν έδειξαν κανένα ουσιαστικό ενδιαφέρον για την προστασία και την ανάδειξη των προαναφερόμενων περιοχών.

Η σημερινή δημοτική καλείται να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων… 

Υπόμνημα προς το Υπουργείο Πολιτισμού (αρ. πρωτ. 3241/3.6.2009)

Σύμφωνα με τις αρχαιολογικές έρευνες, στην δυτική πλευρά του Υμηττού υπάρχουν ίχνη ανθρώπινης ζωής, τουλάχιστον από τις αρχές της 3ης χιλιετίας προ Χριστού. Στην περιοχή όπου σήμερα βρίσκεται ο Δήμος Ηλιούπολης και η οποία μέχρι το 1925 ονομάζονταν «Καράς», θεωρείται βέβαιη η ύπαρξη ενός ανοιχτού-ανοχύρωτου οικισμού.

Ευρήματα στην περιοχή του Προφήτη Ηλία.

Από τον F. H. Stubbings («Annual of the British School of Athens», 1947) πληροφορούμαστε ότι στο μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης βρίσκονταν δύο αγγεία μυκηναϊκής κεραμικής (Υστεροελλαδικής Περιόδου ΙΙΙ) από τον «Καρά», επί της δυτικής πλευράς του Υμηττού, που προέρχονται πιθανώς από έναν τάφο,

Εξάλλου, από τον R. Hope Simpson («A Gazeheer and Atlas of Mycenaean Sites») πληροφορούμαστε ότι βρέθηκαν «αγγεία, πιθανώς από ένα τάφο κοντά στον «Καρά» στις δυτικές πλαγιές του Υμηττού πλησίον της περιοχής του Προφήτη Ηλία και σε ένα σπήλαιο στους πρόποδες του Υμηττού. Οι δύο περιοχές είναι προφανώς συνεχόμενες και τα ευρήματα πιθανώς αντιπροσωπεύουν όχι περισσότερους από ένα οικισμό».

Ευρήματα εποχής Χρεμωνίδειου Πόλεμου.

Κατά τη διάρκεια του Χρεμωνιδείου Πόλεμου (266-263 π.Χ.), είναι βέβαιο ότι στρατιώτες του Πτολεμαίου Β’ της Αιγύπτου (ο οποίος είχε συμμαχήσει με τους Αθηναίους ενάντια στους Μακεδόνες που πολιορκούσαν την Αθήνα), έφτασαν μέχρι τη σημερινή Ηλιούπολη.

Αυτό συνάγεται από ένα πλήθος ευρημάτων μεταξύ των οποίων και αργυρά και χάλκινα νομίσματα του Πτολεμαίου Β’, βέλη, βλήματα σφενδονών, αμφορείς καθώς και μια επιτύμβια στήλη (πιθανώς Πέρση μισθοφόρου) όπου αναγράφεται το όνομα «ΑΡΤΑΣΤΙΣ». Η ακριβής στρατοπέδευση των στρατιωτών του Πτολεμαίου δεν είναι εξακριβωμένη.

Όπως ωστόσο αναφέρει ο James R. McCredie («Fortified Military Camps in Attica», 1966): «τυχαία ευρήματα από νομίσματα, αιχμές από βέλη, βλήματα από σφενδόνες και κεραμικά στο προάστιο της Αθήνας Ηλιούπολη, οδήγησαν την αρχαιολόγο Ειρήνη Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου, στη ταύτιση αυτής της περιοχής ως τοποθεσία μιας στρατιωτικής εγκατάστασης. Τα ευρήματα υπήρξαν μεταξύ 1941 και 1943 στο Δεύτερο Τομέα της Ηλιούπολης, στους χαμηλούς πρόποδες του Υμηττού, μια περιοχή που παλαιότερα αποκαλούσαν «Καρά» (και έτσι αναφέρεται στο «Karten von Attica»). Τα περισσότερα από αυτά προέρχονται ειδικά από την περιοχή γύρω από την οδό Νεύτωνος, στο προάστιο αυτό». (σελ. 46)

Αιτήσεις προς το Υπουργείο Πολιτισμού, Μάρτιος 2000, 2006.

Με την υπ’ αριθμ. 1908 /27.3.2000 αίτησή μου προς την αρμόδια Β’ Εφορεία Αρχαιοτήτων (Αττικής), επεσήμανα μεταξύ άλλων: «Τα τελευταία χρόνια στο τμήμα του ορεινού όγκου του Υμηττού που εφάπτεται του Δήμου Ηλιούπολης, έχουν σημειωθεί μια σειρά καταστροφικές πυρκαγιές […] οι οποίες ωστόσο συνέβαλαν στο να αποκαλυφθούν κάποια ευρήματα τα οποία πιστεύω ότι αξίζει να διερευνηθούν από την υπηρεσία σας. Συγκεκριμένα, κοντά στο ξωκλήσι «Προφήτης Ηλίας», πάνω από τον υφιστάμενο δασικό δρόμο Καρέα-Ηλιούπολης-Αργυρούπολης, υπάρχουν λαξευμένοι βράχοι, αρχαία λατομεία, σπήλαιο με ίχνη ανθρώπινης παρουσίας από τους Κλασσικούς ή Ελληνιστικούς Χρόνους και πιθανώς είσοδος αρχαίου ορυχείου.

H περιοχή στην οποία αναφέρομαι, οριοθετείται στο Τοπογραφικό Διάγραμμα της Γ.Υ.Σ. που σας επισυνάπτω σε κλίμακα 1:5000, μεταξύ των ισοϋψών +300 μ και +400 μ. Επίσης σας επισυνάπτω φωτογραφίες της συγκεκριμένης περιοχής των λαξευμένων βράχων, των λατομείων κλπ, καθώς και δημοσιεύματα από τοπικό έντυπο της Ηλιούπολης, όπου προτείνω τη διαμόρφωση ενός «χώρου για την μνήμη και την φύση», στην περιοχή αυτή του Υμηττού, πάνω από την Ηλιούπολη […] Κατόπιν των ανωτέρω, παρακαλώ την υπηρεσία σας να προβείτε σε όλες τις ενδεδειγμένες ενέργειες για την προστασία των προαναφερόμενων αρχαιολογικών χώρων και για την ανάδειξη της μνημειακής σημασίας τους. Επίσης ζητώ να μου απαντήσετε αν συμφωνείτε να ενταχθεί στον προγραμματισμό και τον σχεδιασμό του Υπουργείου σας η πρότασή που καταθέτω για την διαμόρφωση ενός «χώρου για την μνήμη και την φύση» στην περιοχή αυτή».

Εξάλλου, με την υπ’ αριθμ. 2021/30.3.2000 αίτησή μου επίσης προς την Β’ Εφορεία Αρχαιοτήτων (Αττικής), ζητούσα: «να προχωρήσει σε όλες ενδεδειγμένες ενέργειες για την προστασία και την ανάδειξη της αρχαιολογικής σημασίας της περιοχής του Δήμου Ηλιούπολης που περικλείεται από τις Λεωφόρους Κοτζιά και Ηρώς Κωνσταντοπούλου, καθώς και τις οδούς Θεοτόκη και Καρύστου, όπου έχουν βρεθεί κατά το παρελθόν αρχαιολογικά ευρήματα των κλασσικών και ελληνιστικών χρόνων».

Επίσης στην αίτησή μου ανέφερα ότι: «όπως προκύπτει από προσωπική μου έρευνα, στην περιοχή αυτή έχουν ανευρεθεί ίχνη παρουσίας στρατιωτών του Πτολεμαίου Β’, κατά την διάρκεια του Χρεμωνίδειου Πολέμου, το 266-262 π.Χ.».

Απάντηση της Β’ Εφορείας Αρχαιοτήτων 2007, 2009.

Τον Δεκέμβριο του 2000 δημοσιεύτηκε στο έγκυρο περιοδικό «Αρχαιολογία και Τέχνες» αναλυτικό κείμενό μου με τίτλο «Αναζητώντας τα ίχνη των Πτολεμαίων στην Ηλιούπολη» και το 2005 εκδόθηκε το βιβλίο μου «Εδώ, κάποτε… Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης (εκδόσεις ΚΨΜ), όπου έχουν συγκεντρωθεί και δημοσιοποιούνται, για πρώτη φορά, όλα τα στοιχεία αρχαιολογικού ενδιαφέροντος που είναι διαθέσιμα για την περιοχή της Ηλιούπολης / Καρά, προερχόμενα από την ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία και την προσωπική μου έρευνα.

Η απάντησή ωστόσο της Β’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων, άργησε να έρθει, για πολλούς και διαφόρους λόγους. Προηγήθηκαν δύο ακόμη αιτήσεις μου (αρ. πρωτ. 2151/14.3.2006 και 7998/30.10.2006), όπου ζητούσα να μου γνωστοποιηθούν εγγράφως «οι ενέργειες που προέβη η υπηρεσία σας για την προστασία των αναφερόμενων στις αιτήσεις μου αρχαιολογικών χώρων στην περιοχή του Δήμου Ηλιούπολης και στο όρος Υμηττός», καθώς και η επισύναψη του βιβλίου μου «Εδώ, κάποτε… Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης».

Όσον αφορά την πρώτη αίτησή μου (αρ. πρωτ. 1908/27.3.2000), όπως αναφέρεται στην απάντηση που μου έστειλε η Β’ Εφορεία Αρχαιοτήτων (αρ. πρωτ. 7998/13.2.2007) «μετά την από κοινού αυτοψία μας σε αρχαίο λατομείο στην περιοχή αυτή, η Υπηρεσία μας προτίθεται να προβεί στην τεκμηρίωση και την καταγραφή επί τοπογραφικού διαγράμματος των ορατών αρχαιοτήτων της ευρύτερης περιοχής. Στην συνέχεια, για την αποτελεσματικότερη προστασία των αρχαίων, με βάση πάντα τα δεδομένα της έρευνας, θα κινηθεί η διαδικασία της κήρυξης ενός αρχαιολογικού χώρου, σύμφωνα με τις διατάξεις του Ν.3028/2002 περί προστασίας των αρχαιοτήτων και της εν γένει Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Ο σχεδιασμός ενός «χώρου για την μνήμη και την φύση», εκφεύγει των αρμοδιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού».

Όσον αφορά την δεύτερη αίτησή μου (αρ. πρωτ. 2021/30.3.2000), η απάντηση της Β’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων (αρ. πρωτ. 7998/13.2.2007) αναφέρει ότι: «η περιοχή του Αγ. Νικολάου που περικλείεται από τις λεωφόρους Κοτζιά και Ηρώς Κωνσταντοπούλου και τις οδούς Θεοτόκη και Καρύστου εντάσσεται σε περιοχή της Ηλιούπολης που υπόκειται σε αρχαιολογικό έλεγχο».

Το σωστό βέβαια είναι, ότι η περιοχή αυτή εντάχθηκε σε αρχαιολογικό έλεγχο, μετά την υπόδειξη που έγινε στην Β’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων, από την αίτησή μου την 30/3/2000. Αυτό που έχει εν τέλει σημασία είναι, ότι έστω και καθυστερημένα η παρέμβασή μου είχε κάποιο αποτέλεσμα…

Εν τέλει, τον Ιανουάριο του 2009 και κατόπιν των όσων αναφέρονται συνοπτικά παραπάνω, η αρμόδια Β’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων, στα πλαίσια της τροποποίησης του ισχύοντος από το 1978 Π.Δ. περί προστασίας του Υμηττού, πρότεινε την κήρυξη αρχαιολογικού χώρου στην περιοχή του αρχαίου λατομείου «Β-ΒΑ του Προφήτη Ηλία Δήμου Ηλιούπολης, 550μ Ν-Ν.Α πέρατος Λεωφόρου Σοφοκλή Βενιζέλου».

Η οριοθέτηση του χώρου περιορίζεται περίπου στα σημεία που υποδείχθησαν από το σχεδιάγραμμα που συνοδεύει την 1908/27.3.2000 αίτησή μου, ενώ στην αναφερόμενη βιβλιογραφία δεν περιλαμβάνεται το βιβλίο μου «Εδώ, κάποτε… Συμβολή στην ιστορία της Ηλιούπολης», εκδόσεις ΚΨΜ, 2005…».

 

6.Πρόταση ανάδειξης ενός χώρου για την μνήμη και την φύση στον Υμηττό.

«…Τα τελευταία χρόνια, στο τμήμα του ορεινού όγκου του Υμηττού που εφάπτεται του Δήμου Ηλιούπολης έχουν σημειωθεί μια σειρά καταστροφικές πυρκαγιές, οι οποίες έχουν ουσιαστικά αναιρέσει τον δασικό χαρακτήρα του βουνού, μετατρέποντάς το σε ένα γυμνό τοπίο. Οι προσπάθειες αναδάσωσης που γίνονται όλα αυτά τα χρόνια δεν έχουν φέρει μέχρι σήμερα τα επιθυμητά αποτελέσματα.

Η εξαφάνιση ωστόσο των δασικών χαρακτηριστικών στο τμήμα αυτό του Υμηττού συνέβαλλε στο να αποκαλυφθούν κάποια ενδιαφέροντα ευρήματα, τα οποία πιστευω ότι αίζει να διερευνηθούν λεπτομερώς από την υπηρεσία σας.

Συγκεκριμένα: Κοντά στο εξωκλήσι «Προφήτης Ηλίας» του Δήμου Ηλιούπολης, πάνω από τον υφιστάμενο δασικό δρόμο Καρέα - Ηλιούπολης- Αργυρούπολης, υπάρχουν λαξευμένοι βράχοι, αρχαία λατομεία, σπήλαιο με ίχνη ανθρώπινης παρουσίας από τος κλασσικούς ή ελληνιστικούς χρόνουςκαι πιθανώς είσοδος αρχαίου μεταλλείου. Η περιοχή στην οποία αναφέρομαι, οριοθετείται στο τοπογραφικό διάγραμμα της Γ.Υ.Σ που σας επισυνάπτω σε κλίμακα 1:5000 μεταξύ των ισοϋψών +300μ και +400μ. Επίσης σας επισυνάπτω φωτογραφίες της συγκεκριμένης περιοχής…καθώς και σχετικά δημοσιευματα από τοπικό έντυπο της Ηλιούπολης, όπου προτείνεται η διαμόρφωση ενός «Χώρου για τη Μνήμη και την Φύση» στην περιοχή αυτή του Υμηττού, πάνω από την Ηλιούπολη…

Κατάθεση πρότασης στο Υπουργείο Πολιτισμού

Με την παραπάνω αίτηση μου προς την Β’ Εφορεία του Υπουργείου Πολιτισμού (αρ.πρ.1908/27.3.2000) ανέδειξα το ζήτημα που αφορά την ύπαρξη ενός χώρου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος στον Δήμο Ηλιούπολης όπως το αρχαίο λατομείο στον Υμηττό, πάνω από τον Προφήτη Ηλία. Το Υπουργείο Πολιτισμού απάντησε μερικά χρόνια αργότερα, (αρ.πρ.7998/13.2.2007), ότι από την αρμόδια Β’ Εφορεία Αρχαιοτήτων «…θα κινηθεί η διαδικασία της κήρυξης ενός αρχαιολογικού χώρου στον Υμηττό…».

Η Β΄ Εφορεία Αρχαιοτήτων, τον Ιανουάριο του 2009, στα πλαίσια της τροποποίησης του από 31.8.1978 Π.Δ «περί προστασίας του Υμηττού», πρότεινε την κήρυξη αρχαιολογικού χώρου στην περιοχή του αρχαίου λατομείου «Β-ΒΑ του Προφήτη Ηλία Δήμου Ηλιούπολης , 550μ Ν-ΝΑ πέρατος Λεωφόρου Σοφοκλή Βενιζέλου». Η προτεινόμενη οριοθέτηση του αρχαιολογικού χώρου προσδιορίζεται περίπου στην ίδια έκταση και στο χώρο που υπέδειξα με σχεδιάγραμμα που συνοδεύει την από 1908/27.3.2000 αίτησή μου.

Εν τέλει, ο χώρος του αρχαίου λατομείου στον Υμηττό, οριοθετήθηκε σύμφωνα με την Υπουργική Απόφαση Α1/Φ43/44570/1842/11.5.2019 του Υπουργείου Πολιτισμού που αφορά «Προσωρινή οριοθέτηση αρχαιολογικών χώρων εν όψει πρότασης του Οργανισμού Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας για την τροποποίηση του από 31.8.1978 Π.Δ προστασίας του Υμηττού (ΦΕΚ 544 Δ’/1978)».

Με όσα αναφέρονται παραπάνω, θεωρώ ότι εξακολουθεί να ισχύει η αναγκαιότητα ανάδειξης του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος του τόπου μας με προτεραιότητα το αρχαίο λατομείου στον Υμηττό και τη δημιουργία ενός «Χώρου για τη Μνήμη και τη Φύση».

 

7. Πραγματογνωμοσύνη οριοθέτησης του κτήματος Καρά

Η θέση του κτήματος / τσιφλικιού Καρά, δεν προσδιορίζεται επακριβώς. Ωστόσο, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις και μαρτυρίες, βρισκόταν γύρω από την παλιά εκκλησία του Αγίου Νικολάου Ηλιούπολης. Αυτό προκύπτει από τη μνημειώδη εργασία "Χάρτες της Αττικής" (KARTEN VON ATTIKA αριθμ. B1 IV) των Kaupert --A.Milchhoefer που συντάχθηκε το 1882 για το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο και αποτελεί την πληρέστερη αποτύπωση του Αττικού τοπίου κατά τον 19o αιώνα.

Στα πλαίσια της δικαστικής αντιδικίας μεταξύ του ελληνικού δημοσίου και των κληρονόμων Νάστου, ανατέθηκε το 2008 από τους Δήμους Ηλιούπολης, Αργυρούπολης και Αλίμου η σύνταξη Τεχνικής «‘Εκθεσης Πραγματογνωμοσύνης για την οριοθέτηση του κτήματος Καρά» στον Δημήτρη Κοντοστάθη, Αγρονόμο –Τοπογράφο.

Σύμφωνα με την προαναφερόμενη Έκθεση το κτήμα /τσιφλίκι / οικισμός Καρά «…τοποθετείται στους χάρτες J.A. KAUPERT (1875-1878) ακριβώς δίπλα σχεδόν σε επαφή με τους πρόποδες της δυτικής πλευράς του Υμηττού… Πιο συγκεκριμένα ο (υπάρχον, τότε) «Πύργος» βρίσκεται ανατολικά (έναντι) από τον παλιό ναό του Αγίου Νικολάου του Δήμου Ηλιούπολης…Τα λοιπά κτίσματα (ο παλιός ναός του Αγίου Νικολάου που υπάρχει σήμερα) και οι καλλιεργημένες εκτάσεις που εμφανίζονται στους χάρτες J.A. KAUPERT, τοποθετούνται δυτικά του «Πύργου» και των προπόδων, μέσα στην πεδινή έκταση του χωριού Καρά…και μάλιστα μεταξύ του ρέματος της Πικροδάφνης και του ρέματος των Τραχώνων ή Αγ. Νικολάου…»

Χρήσεις γης κτήματος Καρά

Στους προαναφερόμενους χάρτες, στο κτήμα Καρά εντοπίζονται οι ακόλουθες χρήσεις γης : αμπέλια, καλλιέργειες δημητριακών, δενδροκομικές καλλιέργειες, κηπευτικά, αλώνια, δάσος χαμόδεντρων που περιλαμβάνει και κωνοφόρα, λατομεία, ασβεστοκάμινοι (kalk-o) και δεξαμενές (cist). Επίσης εντοπίστηκαν : ο «πύργος Καρά», εκκλησία και ξωκλήσι, κτίσματα, τοίχοι αυλών και καλλιεργειών, μαντριά και καλύβες βοσκών (pferch).

Αρχαία ερείπια και ταφικοί τύμβοι στη περιοχή του κτήματος Καρά.

Ακόμη, σύμφωνα στην «’Εκθεση Πραγματογνωμοσύνης», στους χάρτες J.A KAURERT αποτυπώνονται αρχαία ερείπια (A.R) και αρχαίοι ταφικοί τύμβοι (Grabhugel ή Grabh.)

Σε σχέση με τα αρχαία ερείπια και τους αρχαίους ταφικούς τύμβους, από την προαναφερόμενη Τεχνική ’Εκθεση Πραγματογνωμοσύνης προκύπτει ότι «…στην πεδινή περιοχή του κτήματος και συγκεκριμένα μεταξύ του ρέματος της Πικροδάφνης και του ρέματος των Τραχώνων που εμφανίζονται καλλιέργειες, τα μόνα αρχαία ευρήματα είναι δύο τύμβοι και μάλιστα σε θέσεις εκτός των υφιστάμενων καλλιεργειών. Στις περιοχές που υπήρχε ανθρώπινη δραστηριότητα καταστράφηκαν τα αρχαία μνημεία ενώ έξω από αυτές διατηρήθηκαν… Συνολικά, σε όλη την περιοχή που φέρεται να ανήκει στο κτήμα Καράς, εντοπίστηκαν 118 Αρχαίοι Ταφικοί Τύμβοι ανατολικά της οδού Αθηνών –Τραχώνων και εντός των ορίων των δήμων Ηλιούπολης, Αργυρούπολης και Αλίμου…».

Όπως αναφέρει ο A.Milchhoefer που επισκέφτηκε το 1883 την περιοχή «…Σήμερα έχει μόνο πολλούς τάφους από το περιεχόμενο των οποίων ο σημερινός ιδιοκτήτης (Αλέξ. Σκουζές) και ακόμη περισσότερο ο πρώην ιδιοκτήτης, ο Ναύαρχος Ιωάννης Σωτηριάδης, έχουν κάνει ενδιαφέρουσες συλλογές»…

 

8. Πρόταση δημιουργίας «Κέντρου ιστορίας και πολιτισμού Ηλιούπολης»

Στα πλαίσια της ανάδειξης της παλαιότερης αλλά και της νεότερης ιστορίας της περιοχής όπου βρίσκεται σήμερα η Ηλιούπολη, προτείνεται η δημιουργία ενός «Κέντρου Ιστορίας και πολιτισμού Ηλιούπολης».

Το «Κέντρο» αναλαμβάνει την συγκέντρωση του διάσπαρτου ιστορικού υλικού, από το 1830 (Τσιφλίκι Καρά) μέχρι την δημιουργία της Ηλιούπολης (1925), καθώς και του ιστορικού υλικού που αφορά την μετέπειτα Κοινότητα και τον Δήμο Ηλιούπολης.

Στα πλαίσια του «Κέντρου ιστορίας και πολιτισμού» προτείνονται δημόσιες εκδηλώσεις που αφορούν τα 100 χρόνια από τη δημιουργία της Ηλιούπολης (1925-2025).