ΜΕΡΟΣ 1: ΗΛΙΟΥΠΟΛΗ - ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ 1924 - 1980

Κύριοι Σταθμοί στην Ιστορία της Ηλιούπολης:

• 1925: Έγκριση του πρώτου Ρυμοτομικού Σχεδίου και ίδρυση του οικισμού της Ηλιούπολης.

• 1927: Έκδοση της «Εφημερίδος των Οικιστών Ηλιουπόλεως» – Έναρξη των αγώνων των πρώτων κατοίκων.

• 1928: Αναθεώρηση του ρυμοτομικού σχεδίου και νομικές διαμάχες με την εταιρεία «Δρανδάκης-Πάγκαλος».

• 1977: Απόφαση Εφετείου Αθηνών (4910/1977) που αλλάζει τα δεδομένα στο ιδιοκτησιακό καθεστώς.

• 1982–1985: Καταγραφή περίπου 330 στρεμμάτων ως Δημόσια Ακίνητα εντός σχεδίου πόλεως επί δημαρχίας Δ. Κιντή και υπουργειών Μ. Δρεττάκη & Δημ. Δημοσθενόπουλου.

Η δεκαετία του 1920-1930 είναι πλήρης σημαντικών γεγονότων για την πολιτική κατάσταση στη χώρα μας. 

Ξεκινά με την τυχοδιωκτική στρατιωτική εκστρατεία στην Μικρά Ασία και την καταστροφή που ακολουθεί το καλοκαίρι του 1922. Χιλιάδες στρατιώτες και πολίτες νεκροί, εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες, ξεριζωμένοι απ΄ τα σπίτια τους, να ψάχνουν να βρουν ένα καινούργιο τόπο να ριζώσουν. 

Οι εξελίξεις είναι ραγδαίες. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος εκδιώκεται και έξη από τους υπεύθυνους της μικρασιατικής τραγωδίας εκτελούνται στο Γουδί. Μια στρατιωτική επιτροπή υπό τον Νικόλαο Πλαστήρα, αναλαμβάνει σε πολύ δύσκολες συνθήκες να αντιμετωπίσει τα συσσωρευμένα προβλήματα που προκύπτουν. Τον Ιανουάριο του 1924 επανέρχεται ο Ελευθέριος Βενιζέλος από το εξωτερικό, σχηματίζει νέα κυβέρνηση και αναλαμβάνει την πρωθυπουργία, από την οποία παραιτείται για «λόγους υγείας» ενάμισι μήνα αργότερα και αναχωρεί για την Ελβετία. Έτσι ανοίγει ο δρόμος για μια βραχύβια δημοκρατική κυβέρνηση υπό τον Αλέξ. Παπαναστασίου και την ανακήρυξη της αβασίλευτης δημοκρατίας, ύστερα από δημοψήφισμα. O ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης ορκίζεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας. 

Ακολουθούν οι επίσης βραχύβιες κυβερνήσεις Θεμ. Σοφούλη και Ανδρ. Μιχαλόπουλου και το 1925 αναλαμβάνει πραξικοπηματικά την πρωθυπουργία ο στρατηγός Θεόδωρος Πάγκαλος, o oποίος ανατρέπεται το 1926 από τον «Βενιζελικό» στρατηγό Γεώργιο Κονδύλη. Το 1927, από «Βενιζελογενείς» και «αντι-Βενιζελικούς» σχηματίζεται «οικουμενική» κυβέρνηση υπό τον Ανδρ. Ζαΐμη και το 1928 επανέρχεται στην πρωθυπουργία ο Ελ. Βενιζέλος έως το 1932. Στη συνέχεια έχουμε την κατάρρευση του «Βενιζελισμού», το Κίνημα του ’35 και την επιβολή της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά την 4η Αυγούστου 1936, μέχρι την κήρυξη του Έλληνο-Ιταλικού Πολέμου στις 28 Οκτωβρίου 1940. Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες εγκρίνεται στις 31.3.1925 το «Διάγραμμα Ρυμοτομίας Συνοικισμού Ηλιουπόλεως» και δημιουργείται η Ηλιούπολη.

Η Ηλιούπολη τη δεκαετία του 1920 

Στα τέλη του 19ου αιώνα, το 1896, η Αθήνα ήταν μια πόλη με 123.000 περίπου κατοίκους. Γύρω στα 1920 ο πληθυσμός της ανέρχονταν στους 293.000 κατοίκους. Με τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922), στην Αθήνα και μόνο, προκύπτει η ανάγκη να στεγαστούν 125.000 πρόσφυγες. Έτσι στα πλαίσια μιας κρατικής προσπάθειας αποκατάστασης και στέγασης των προσφύγων, κατά την περίοδο 1923 - 1928, κτίζονται στις παρυφές της Αθήνας και εκτός σχεδίου, μια σειρά συνοικισμοί, μεταξύ των οποίων και οι Βύρωνας - Καισαριανή - Υμηττός. Ωστόσο, πέρα από τους πρόσφυγες, την περίοδο αυτή σημειώνεται στην Αθήνα μια συρροή νέων κατοίκων, πράγμα που δίνει τη δυνατότητα σε ορισμένους επιτήδειους επιχειρηματίες να ξεκινήσουν ένα μεγάλης κλίμακας οικοπεδ-εμπόριο, δημιουργώντας κάποιους "ιδιωτικούς συνοικισμούς". 

Όπως αναφέρει ο Κ. Μπίρης στο βιβλίο του "Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20ον Αιώνα": "οι επιχειρηματίες αυτού του είδους, είτε έχοντες στην κυριότητά τους μεγάλη έκταση γης κοντά στα όρια της πόλεως, είτε εξασφαλίζοντας εκ των προτέρων τη δέσμευσή της ύστερα από ειδική συμφωνία με τους ιδιοκτήτες, συνέτασσαν ένα ρυμοτομικό σχέδιο αυτοτελούς συνοικισμού, το υπέβαλλαν στην υπηρεσία των σχεδίων πόλεων του Υπουργείου και πετύχαιναν την έγκρισή του με Διάταγμα, άλλοτε εκπληρώνοντας εν μέρει τις προϋποθέσεις του νόμου και άλλοτε χωρίς τις προϋποθέσεις αυτές. Ακολούθως, με συναρπαστικές διαφημίσεις στις εφημερίδες, πωλούσαν αγρούς ή βραχότοπους σαν οικόπεδα. Έτσι προέκυψαν μέσα σε μια δεκαετία οι συνοικισμοί Κυπριάδου, Ψυχικού, Ηλιούπολης, Χολαργού και Γαργητού".

Η Ηλιούπολη, είναι λοιπόν ένας από αυτούς τους "ιδιωτικούς συνοικισμούς" που προέκυψαν όπως ακριβώς περιγράφει ο Κ. Μπίρης, σαν αποτέλεσμα της "ιδιωτικής πρωτοβουλίας", χωρίς να εκπληρώνονται οι στοιχειώδεις προϋποθέσεις, και κυρίως ύστερα από μια εκπληκτική για την εποχή της παραπλανητική διαφημιστική καμπάνια. Η Δημιουργία της Ηλιούπολης Από τα υπάρχοντα στοιχεία , προκύπτει ότι η ιδέα να δημιουργηθεί ένας "ιδιωτικός συνοικισμός" στην περιοχή της σημερινής Ηλιούπολης, ανήκει σε έναν κτηματομεσίτη, τον Δ. Τζερετζούλια. Κατ' αρχήν ο Τζερετζούλιας έρχεται σε επαφή με το Αλ.Νάστο και στήνει μια εταιρεία με τίτλο "Παμπούκης - Πάγκαλος - Τζερετζούλιας και Σία". Στη συνέχεια παρεμβαίνει ο Παύλος Δρανδάκης. Διαλύεται η πρώτη εταιρεία και συγκροτείται το 1924 από τους Δρανδάκη - Πάγκαλο η ομόρρυθμος "Εταιρεία Αγροτικών και Αστικών Συνοικισμών" (Ε.Ε.Α.Α.Σ. και Σία), με τρίτο μέλος το Δ. Τζερετζούλια. Μετά τη σύσταση της Εταιρείας, με συμβολαιογραφική πράξη, συμφωνήθηκε να παραδώσει ο Αλ. Νάστος σε τρία χρόνια στην Εταιρία έκταση πάνω από 12.000 στρέμματα επί της δυτικής πλευράς του Υμηττού, εκτός από μια περιοχή που θα παρέμενε σ' αυτόν. Έτσι, στις 24/6/1925, ο Αλ. Νάστος πουλάει στην Εταιρεία 1.030 στρέμματα, που τα ονομάζει "μέρος του κτήματος Καρά". 

Στο συμβόλαιο αυτό, ο Νάστος αναφέρει σαν ανατολικό όριο του κτήματος Καρά, την κορυφή του Υμηττού. Από τις πρώτες ενέργειες της Εταιρείας είναι να φτιάξει ένα ρυμοτομικό σχέδιο. Όπως αναφέρει ο Κ. Μπίρης, συντάκτης του (αρχικού) ρυμοτομικού σχεδίου Ηλιούπολης ήταν ο αρχιτέκτονας Αριστομένης. Βάλβης. Όσον αφορά την ονομασία "Ηλιούπολη", αυτή απ' ό,τι φαίνεται, οφείλεται στον Αιγυπτιώτη Π. Δρανδάκη από "νοσταλγική διάθεση" για την ομώνυμη πόλη της Αιγύπτου, που βρίσκεται 10 χιλιόμετρα ΒΑ του Καΐρου και είχε ιδρυθεί το 2895 π.Χ. προς τιμή του Θεού Ρα (Ήλιου).

Μια νέα πόλη γεννιέται

Από το «Κτήμα Καρά» στην Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σια» Όπως αναφέρθηκε, ο Αλέξιος Νάστος παραχώρησε αρχικά 1.030 και στη συνέχεια 3.000 στρέμματα –που τα θεωρεί «μέρος του τμήματος Καρά»– στην ομόρρυθμη «Ελληνική Εταιρία Αστικών και Αγροτικών Συνοικισμών Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία Ο.Ε.». Η «Εταιρία», με βάση το πολεοδομικό σχέδιο του αρχιτέκτονα Αριστομένη [11] Βάλβη που είχε σπουδάσει στην Καρλσρούη της Γερμανίας, προχωρά τον Μάρτιο του 1925 στην επίσημη δημιουργία του «Συνοικισμού Ηλιουπόλεως», με βάση τις αρχές των ευρωπαϊκών κηπουπόλεων. Όπως αναφέρεται σε ένα από τα πρώτα διαφημιστικά φυλλάδια της Εταιρίας (1924): «…Ο Συνοικισμός Ηλιουπόλεως εκτείνεται αριστερά και δεξιά της οδού Καρά, δύο χιλιόμετρα περίπου από τας στήλας του Ολυμπίου Διός, και αριστερά της οδού Βουλιαγμένης. Ο τρόπος της συγκροτήσεως και της οργανώσεώς του παρέχει ασφαλείς εγγυήσεις ότι εντός του έτους ο Συνοικισμός ούτος θ’ αποβή μία των ωραιοτέρων συνοικιών της Πρωτευούσης». 

Σύμφωνα με το φυλλάδιο της Εταιρίας «εν τη επιθυμία αυτής όπως διευκολύνη εις τους οικιστάς την ανέγερση οικιών, η Εταιρία δέχεται όπως σχεδόν ολόκληρος η αξία των οικοπέδων τη καταβληθεί εντός εικοσαετίας εις μηνιαίας τοκοχρεωλυτικάς δόσεις. Τα έργα, τα οποία η Εταιρία θα εκτελέση καθορίσθηκαν ως εξής: 1. Η εγκατάστασις ηλεκτρικής γραμμής απ’ Αθηνών μέχρι του Συνοικισμού. 1. Η σκυρόστρωσις και πισσόστρωσις Λεωφόρου απ’ Αθηνών μέχρι του Συνοικισμού. 1. Η σκυρόστρωσις και πισόστρωσις των Λεωφόρων και κεντρικών οδών του Συνοικισμού. 2. Η εγκατάστασις Εργοστασίου Ηλεκτροφωτισμού. 3. Η ανέγερσις δεξαμενών και η εγκατάστασις δικτύου διανομής ύδατος. 4. Η δι’ υπονόμων εξασφάλισις της αποχετεύσεως». Ακόμη στο ίδιο φυλλάδιο αναφέρεται: «…Η Εταιρία θα προθυμοποιηθή να εκτελέση τοιαύτας οικοδομάς επί τη βάση προϋπολογισμών, οίτινες θ’ ανακοινωθώσι προς τους οικιστάς δι’ ειδικής εγκυκλίου. Η αξία των οικοδομών θα πληρώνεται ως εξής: - - - 40% προ της ανεγέρσεως της οικίας… 30% εντός εικοσαετίας χρεωλυτικώς, υπό τύπον δανείου επί πρώτη υποθήκη, προς 9%... 30% εντός εικοσαετίας χρεωλυτικώς υπό τύπον δανείου επί δευτέρα υποθήκη, προς 9%... Εξαίρομεν όλως ιδιαιτέρως το ευνοϊκόν των όρων, υφ’ ούς οι πρώτοι οικισταί καλούνται να μετάσχωσι του πυρήνος του Συνοικισμού μας. Με μικράν καταβολήν εξασφαλίζουν οικόπεδον επί του οποίου εντός ελαχίστων μηνών θα έχουν πραγματοποιήση κέρδος δεκάδων χιλιάδων δραχμών λόγω της ταχείας ανατιμήσεως των γηπέδων της Εταιρείας, ήτις θα επακολουθήση ασφαλώς την έναρξιν της αποικοδομήσεως Με χρεωλύσιον δε κατά τα τρία τέταρτα κατώτερον του σημερινού ενοικίου, δύναται να πραγματοποιήσουν το όνειρον της αποκτήσεως ιδίας στέγης…». [12] Αξίζει να επισημάνω μια από τις πρώτες διαφημίσεις της Εταιρίας «Δρανδάκης Πάγκαλος και Σία»: «ΠΩΣ ΘΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΑΚΟΠΩΣ ΜΙΑ ΜΙΚΡΗ ΠΡΟΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΟΡΙΤΣΙ ΣΑΣ – ΑΓΟΡΑΣΑΤΕ ΜΕ ΔΟΣΕΙΣ ΕΝΑ ΟΙΚΟΠΕΔΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΣΥΝΟΙΚΙΣΜΟΝ ΗΛΙΟΥΠΟΛΕΩΣ – Τοποθεσία έξοχος με θέαν ολόκληρον τον Σαρωνικόν κόλπον – Νερό υπέροχο και άφθονο – ΣΥΓΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΑΚΤΙΚΗ (ανά ημίσειαν ώραν. Στάσις όπισθεν Πανεπιστημίου, λεωφόρος Ακαδημίας) – ΔΙΑΤΙΘΕΝΤΑΙ ΜΕΧΡΙ ΤΕΛΟΥΣ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 200 ΟΙΚΟΠΕΔΑ – Η ΚΑΛΛΙΤΕΡΑ Η ΑΣΦΑΛΕΣΤΕΡΑ Η ΕΠΙΚΕΡΔΕΣΤΕΡΑ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΙΣ ΤΩΝ ΜΙΚΡΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΩΝ ΣΑΣ – Η ΕΠΙΤΥΧΕΣΤΕΡΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΠΟΙΗΣΙΣ…».  

«Συνοικισμός Ηλιουπόλεως»: Χρονοδιάγραμμα εκτέλεσης έργων 

Φαίνεται ότι υπήρξε άμεσο ενδιαφέρον για την αγορά οικοπέδων και σε μια επόμενη ανακοίνωση της Εταιρίας με τίτλο «Οδηγίαι προς τους οικιστάς δια την εκλογήν οικοπέδων», αναφέρονται τα ακόλουθα: «Οι κ.κ. οικισταί παρακαλούνται όπως, προκειμένου να προβώσιν εις την εκλογήν των οικοπέδων των, κατά την ορισθείσαν δι’εκάστην πεντηκοντάδα ημερομηνίαν, διέλθωσι το ταχύτερον εκ των γραφείων της Εταιρείας, όπως μελετήσωσι το σχεδιάγραμμα του Συνοικισμού. Κατά την εκλογήν δέον να λάβωσιν υπ’όψιν των ότι, αι υποχρεώσεις της Εταιρίας καθορίζονται σαφέστερον ως εξής, όσον αφορά την εποχήν της παραδόσεως…». 

 Στην συνέχεια της ανακοίνωσης υπάρχει ένα αναλυτικό χρονοδιάγραμμα εκτέλεσης των υποχρεώσεων της Εταιρίας, που σχετίζονται με την σύνταξη του σχεδίου του «Συνοικισμού Ηλιουπόλεως» και την υποβολή του στο Υπουργείο Συγκοινωνίας προς έγκριση (1924), τον διαχωρισμό των οικοπέδων και την παράδοσή τους (1924), την χάραξη και διάνοιξη των οδών (α’ εξάμηνο 1925), την σκυρόστρωση και πισσόστρωση των Λεωφόρων και την κατασκευή γεφυρών (α’ εξάμηνο 1925-β’ εξάμηνο 1926), την «Τροχιοδρομική Συγκοινωνία» (1925-1926), τον Ηλεκτροφωτισμό (1925), την Ύδρευση (1925) και την Αποχέτευση (1925). Στις προαναφερόμενες «Οδηγίες», στις Λεωφόρους του Συνοικισμού εμφανίζονται τα ακόλουθα ονόματα: Αλεξίου Νάστου, Βάλβη, Τσατσαρούνα, Παγκάλου, Τσερεντζούλια, Καραβά, Κυριακού, Δρανδάκη, Ευσταθιάδου. 

«Εταιρία Συγκοινωνιών Ηλιουπόλεως» - Υποχρεωτικοί κήποι Δενδροφύτευση 

 Ένα χρόνο μετά την σύσταση της «Ελληνικής Εταιρίας Αστικών και Αγροτικών Συνοικισμών Δρανδάκης-Πάγκαλος και Σία Ο.Ε» (Αύγουστος 1924), δημιουργήθηκε και η «Ανώνυμη Εταιρία Συγκοινωνιών Ηλιουπόλεως» (Σεπτέμβριος 1925), οι μετοχές της οποίας γίνονταν δεκτές από την Εταιρία «…εις εξόφλησιν του κεφαλαίου [13] των εξ οικοπέδων χρεών των καταβαλλομένων ήδη εις μηνιαίας τοκοχρεωλυτικάς δόσεις εντός εικοσαετίας». Όπως αναφέρεται σε σχετική ανακοίνωση της Εταιρίας «προς τους Οικιστάς» (24 Δεκεμβρίου 1924) «…επί τη ευκαιρία των εορτών… συνιστώμεν όπως, αντί άλλου δώρου, οι οικισταί μας προσφέρωσιν εις τας οικογενείας των μετοχάς της Ανωνύμου Εταιρίας Συγκοινωνιών Ηλιουπόλεως. Δια του τρόπου αυτού δεν συμβάλουσι μόνον εις την ταχυτέραν εκτέλεσιν της τροχιοδρομικής γραμμής Αθηνών-Ηλιουπόλεως ήτις θα επιστρέψη αυτοίς ν’αποκτήσωσιν ιδιόκτητον εντός του Συνοικισμού μας στέγην, αλλά και προβαίνωσιν εις λίαν επικερδή τοποθέτησιν του χρήματός των». Υποχρεωτικοί κήποι και δενδροφύτευση. Στον αριθμό φύλλου 80 της 31ης Μαρτίου 1925 της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (τεύχος πρώτο) δημοσιεύτηκε το Διάταγμα και το Σχέδιο του «εξοχικού συνοικισμού Ηλιουπόλεως», με βάση του από 17 Ιουλίου 1923 Ν. Διατάγματος «περί Σχεδίων Πόλεων κλπ», όπως αναφέρει, και την υπ’ αριθμ. 466 γνωμοδότηση του Συμβουλίου Δημοσίων Έργων. Ωστόσο, το άρθρο 20 του Διατάγματος για τον Συνοικισμό της Ηλιουπόλεως, αντίκειτο στο άρθρο 7 του νόμου περί Σχεδίων Πόλεων, όπως θα δούμε στην συνέχεια. 

Το «Διάγραμμα Ρυμοτομίας Συνοικισμού Ηλιουπόλεως» φέρει τις υπογραφές του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας Παύλου Κουντουριώτη και του Υπουργού Συγκοινωνίας Ι. Βαλαλά. Με το εγκεκριμένο σχέδιο Συνοικισμού Ηλιουπόλεως, καθορίζονται όροι δόμησης για την ανέγερση οικοδομών, με βάση τον χωρισμό του Συνοικισμού σε πέντε τομείς και στα ακόλουθα Τμήματα: εμπορικό, εξοχικό, ημι-εξοχικό και λαϊκών κατασκευών. Αξίζει να επισημανθεί ότι, όπως αναφέρεται στο άρθρο 4 του εγκεκριμένου σχεδίου Συνοικισμού Ηλιουπόλεως, ο ιδιοκτήτης του οικοπέδου «υποχρεούται να ιδρύση και να συντηρή εν καλή καταστάσει διακοσμητικόν κήπον (πρασιάν ή προκήπιον) χρησιμοποιών καταλλήλως την τυχόν υφισταμένην φυσικήν διάσωσιν. Εν τω χώρω τούτω απαγορεύεται η ανέγερσις οιασδήποτε κατασκεύης». Ακόμη, στο άρθρο 18 αναφέρεται ότι «η δενδροφύτευσις των οδών και πλατειών και η συντήρησις των φυτειών τούτων είναι υποχρεωτική συμφώνως προς την υπό του σχεδίου ρυμοτομίας προβλεπόμενην εφ’ εκάστης οδού διάταξιν…. Η αυτή διάταξις ισχύει και διά τα κοινόχρηστα άλση του συνοικισμού». Το Τμήμα των «Λαϊκών κατασκευών» (που αποτελείται από τον τέταρτο και πέμπτο Τομέα του Συνοικισμού), αποκαλείται σε έγγραφο της Εταιρίας «Λαϊκόν Προάστιον» και «δικαιούνται όπως αποκτήσωσιν οικόπεδα, εφ’ όσον υπάρχουσι διαθέσιμα τοιαύτα, οι ανήκοντες εις τας κατωτέρω κατηγορίας: Προσφυγες, Ανάπηροι πολέμου, Αξιωματικοί ξηράς και θαλάσσης, Υπάλληλοι Δημόσιοι και Ιδιωτικοί, Συνταξιούχοι, Επαγγελματίαι». [14] 

 Το πρώτο σχέδιο της Ηλιούπολης, 1925 Στον αριθμό φύλλου 80 της 31ης Μαρτίου 1925 της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (τεύχος πρώτο) δημοσιεύτηκε το Διάταγμα και το Σχέδιο του «εξοχικού συνοικισμού Ηλιουπόλεως», με βάση του από 17 Ιουλίου 1923 Ν. Διατάγματος «περί Σχεδίων Πόλεων κλπ», όπως αναφέρει, και την υπ’ αριθμ. 466 γνωμοδότηση του Συμβουλίου Δημοσίων Έργων. Ωστόσο, το άρθρο 20 του Διατάγματος για τον Συνοικισμό της Ηλιουπόλεως, αντίκειτο στο άρθρο 7 του νόμου περί Σχεδίων Πόλεων, όπως θα δούμε στην συνέχεια. 

Το «Διάγραμμα Ρυμοτομίας Συνοικισμού Ηλιουπόλεως» φέρει τις υπογραφές του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας Παύλου Κουντουριώτη και του Υπουργού Συγκοινωνίας Ι. Βαλαλά. Με το εγκεκριμένο σχέδιο Συνοικισμού Ηλιουπόλεως, καθορίζονται όροι δόμησης για την ανέγερση οικοδομών, με βάση τον χωρισμό του Συνοικισμού σε πέντε τομείς και στα ακόλουθα Τμήματα: εμπορικό, εξοχικό, ημι-εξοχικό και λαϊκών κατασκευών. Αξίζει να επισημανθεί ότι, όπως αναφέρεται στο άρθρο 4 του εγκεκριμένου σχεδίου Συνοικισμού Ηλιουπόλεως, ο ιδιοκτήτης του οικοπέδου «υποχρεούται να ιδρύση και να συντηρή εν καλή καταστάσει διακοσμητικόν κήπον (πρασιάν ή προκήπιον) χρησιμοποιών καταλλήλως την τυχόν υφισταμένην φυσικήν διάσωσιν. Εν τω χώρω τούτω απαγορεύεται η ανέγερσις οιασδήποτε κατασκεύης». Ακόμη, στο άρθρο 18 αναφέρεται ότι «η δενδροφύτευσις των οδών και πλατειών και η συντήρησις των φυτειών τούτων είναι υποχρεωτική συμφώνως προς την υπό του σχεδίου ρυμοτομίας προβλεπόμενην εφ’ εκάστης οδού διάταξιν…. Η αυτή διάταξις ισχύει και διά τα κοινόχρηστα άλση του συνοικισμού». 

Το Τμήμα των «Λαϊκών κατασκευών» (που αποτελείται από τον τέταρτο και πέμπτο Τομέα του Συνοικισμού), αποκαλείται σε έγγραφο της Εταιρίας «Λαϊκόν Προάστιον» και «δικαιούνται όπως αποκτήσωσιν οικόπεδα, εφ’ όσον υπάρχουσι διαθέσιμα τοιαύτα, οι ανήκοντες εις τας κατωτέρω κατηγορίας: Προσφυγες, Ανάπηροι πολέμου, Αξιωματικοί ξηράς και θαλάσσης, Υπάλληλοι Δημόσιοι και Ιδιωτικοί, Συνταξιούχοι, Επαγγελματίαι». Παρατηρήσεις και σχόλια για το πρώτο σχέδιο της Ηλιούπολης Το «Διάγραμμα Ρυμοτομίας Συνοικισμού Ηλιουπόλεως» (το οποίο βέβαια θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε σαν ένα απλό προσχέδιο), αποτελεί σ' ένα μεγάλο βαθμό τη βάση για το σημερινό Ρυμοτομικό Σχέδιο της κεντρικής περιοχής της Ηλιούπολης. Διακρίνουμε ήδη στο «Διάγραμμα» αυτό τους σημερινούς βασικούς οδικούς άξονες της Ηλιούπολης, τις σημερινές κύριες πλατείες, τη σημερινή ρυμοτόμηση, η οποία βέβαια είναι αρκετά περιορισμένη σε έκταση, μιας και δεν περιλαμβάνει αρκετές περιοχές που μπήκαν αργότερα στο «σχέδιο» (Αγ. Μαρίνα, Αγ. Κων/νος, «Τυπογραφικά», «Αστυνομικά», κλπ). [15] Στο πρώτο αυτό «Διάγραμμα Ρυμοτομίας» του 1925 διακρίνεται η πρόθεση του μελετητή να περιγράψει τις ανάγκες των μελλοντικών κατοίκων της Ηλιούπολης, υποδεικνύοντας κιόλας συγκεκριμένους χώρους για τις απαιτούμενες εγκαταστάσεις κοινωνικού εξοπλισμού. 

Έτσι, προβλέπεται η δημιουργία ενός μεγάλου Εμπορικού Κέντρου, ανάμεσα στη σημερινή κεντρική πλατεία της Άνω Ηλιούπολης και στην πλατεία της Κάτω Ηλιούπολης, όπου συμπεριλαμβάνονται: Κεντρική Αγορά, Καταστήματα, Γραφεία, Τράπεζα, Ταχυδρομείο, Ξενοδοχείο και Αστυνομικός Σταθμός. Εξάλλου στις άκρες της Κεντρικής Αγοράς προβλέπονται δύο «πύλες», προφανώς για να τονιστεί η μεγαλοπρέπεια στη λειτουργία της και η σημασία της.

Στη σημερινή πλατεία Αϊνστάιν, προβλέπεται το Διοικητικό Κέντρο, με διάφορα γραφεία, ενώ στη σημερινή περιοχή Αγ. Νικολάου προβλέπεται η δημιουργία «Κέντρου Δημοσίων Αρχών», με το «Κοινοτικόν Μέγαρον» και τις «Δικαστικές, Οικονομικές, Υγειονομικές και Αστυνομικές Αρχές». Στη σημερινή πλατεία 28ης Οκτώβρη, προβλέπεται «Κέντρο Ανδρικής Κινήσεως», με Θέατρο, Λέσχη, Λουτρά και «Μέγαρο Επαγγελματικών Σωματείων», ενώ στη σημερινή πλατεία Αγίας Παρασκευής, αρκετά μακριά δηλαδή, προβλέπεται «Κέντρο [16] Γυναικείας Κινήσεως», με Κινηματογράφο, Λέσχη Κυριών, Καφεζαχαροπλαστείο, Λουτρά, Αρώματα, Κοσμήματα, Άνθη, κλπ. Στην περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, στο «Διάγραμμα Ρυμοτομίας του 1925», προβλέπεται η δημιουργία Εκπαιδευτικού Κέντρου, όπου περιλαμβάνεται Λύκειο, Γυμνάσιο, Δημοτική Σχολή, Επαγγελματική Σχολή, Ωδείο, Οικοτροφείο Αρρένων και Οικοτροφείο Θηλέων. Εξάλλου, στη συμβολή των σημερινών λεωφόρων Ηρώς Κωνσταντοπούλου και Εθνάρχου Μακαρίου, προβλέπεται η δημιουργία Επαγγελματικής Σχολής και Ωδείου. Όσον αφορά την ψυχαγωγία των μελλοντικών κατοίκων της Ηλιούπολης, το «Διάγραμμα Ρυμοτομίας» του 1925, προβλέπει τη δημιουργία Κέντρων Χειμερινών Διασκεδάσεων στην περιοχή της σημερινής πλατείας Παλαιών Πατρών Γερμανού, με θέατρο, κινηματογράφο, «dancing» και καφε-ζαχαροπλαστείο. Στη σημερινή περιοχή «Χαλικάκη», μέσα σε ένα καταπράσινο περιβάλλον, προβλέπονται τα Θερινά Κέντρα Περιπάτου, με «cine», «revue», «varietes». Επίσης σε 2-3 άλλα σημεία της Ηλιούπολης, πάνω σε καταπράσινους λόφους, προβλέπεται η δημιουργία Μπαρ, Μεγάρου Εκθέσεων, κλπ. Στο «Κέντρο Κινήσεως Ξένων», κάπου στην περιοχή του σημερινού Νεκροταφείου, προβλέπονται «pansions» και «suises» (ίσως εννοεί «suites»), Στάδιον και βέβαια, μέσα στο μαγευτικό δάσος, το τεράστιο «Μέγα Ξενοδοχείο Ηλιουπόλεως», ενώ λίγο παρακάτω, μέσα στο δάσος πάλι, ένα «Αναρρωτήριο». Κάπου στην περιοχή της σημερινής πλατείας Αεροπορίας, έχει βρεθεί ο χώρος για μια «Αστυκλινική». Αν σταθήκαμε ιδιαίτερα στην ανάλυση του «Σχεδίου» του 1925 και στις εγκαταστάσεις κοινωνικού εξοπλισμού που προβλέπει και υπόσχεται, το κάναμε για να δείξουμε το μέγεθος της απάτης στην οποία μπορεί να καταφύγει μια εταιρεία, προκειμένου να κερδίσει χρήμα. Και για κάτι άλλο ακόμα: για τη δυνατότητα που είχε μια τέτοια εταιρεία να κερδοσκοπήσει πουλώντας υποσχέσεις για ένα καλύτερο επίπεδο ζωής σε ένα «προάστιο», σε μια «κηπούπολη». Έτσι κατάφερε λοιπόν μια εταιρεία και ένας μεγαλο-καταπατητής, ο Νάστος, να οικοπεδοποιήσουν και να πουλήσουν τους «αγρούς και τους βραχότοπους», όπως λέει και ο Κ. Μπίρης, και να φτιάξουν έναν ιδιωτικό συνοικισμό, αποκομίζοντας τεράστια κέρδη. 

Είναι χαρακτηριστικό ότι το περίφημο «Διάγραμμα Ρυμοτομίας» του 1925, με όλα αυτά τα παραμυθένια «Εμπορικά», «Εκπαιδευτικά», «Χειμερινά», «Θερινά», «Ανδρικά», «Γυναικεία» Κέντρα που αναφέραμε, είχε τυπωθεί στην πίσω πλευρά κάθε προσυμφώνου της εταιρείας «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία», λειτουργώντας σαν «κράχτης» για να προσελκύσει –ή να εξαπατήσει θα λέγαμε– τους πιθανούς αγοραστές. Όπως αναφέρει ο καθηγητής Δημήτρης Φιλιππίδης στο βιβλίο του «Νεοελληνική Αρχιτεκτονική», το σχέδιο της Ηλιούπολης, καθώς και μερικά άλλα σχέδια που έγιναν νωρίτερα (Εκάλη, Ψυχικό) ή αργότερα (Νέα Φιλαδέλφεια, Καλογρέζα, τμήμα του [17] Χολαργού, Φιλοθέη, τμήμα του Νέου Ψυχικού, κλπ), «ξεχωρίζουν μέσα στο άμορφα κτισμένο περιβάλλον της Αθήνας σαν «προσχεδιασμένα» σε αντίθεση με την ακανόνιστη ρυμοτομία που επέβαλαν οι έμποροι οικοπέδων στην υπόλοιπη πόλη... Ωστόσο, το σχέδιο της Ηλιούπολης, δείχνει μια ακόμα εγκεφαλική σύνθεση, με ελλειπτικούς δρόμους γύρω από κάποιο κέντρο (Αγ. Παρασκευή). 

Τέτοια «αναγεννησιακά» σχέδια, βέβαια, μόνο από το αεροπλάνο μπορούν να εκτιμηθούν, διαφορετικά δεν έχουν καμία πρακτική ή αισθητική αξία, μιας και είναι στερημένα από κάποιο ιδεολογικό περιεχόμενο». Και συνεχίζει ο Φιλιππίδης: «ίσως η σχεδιαστική τους αξία να είχε κάποια σκοπιμότητα τελικά: την πώληση οικοπέδων από το σχέδιο σε πελάτες που εύκολα εντυπωσιάζονται από ένα κανονικό γεωμετρικό σχήμα...». Απ' όσα αναφέρει ο καθηγητής Φιλιππίδης, συνάγεται ότι πριν το «Διάγραμμα Ρυμοτομίας» του 1925 για την Ηλιούπολη, ήταν γνωστά μόνο το σχέδιο της Εκάλης (1922 – αρχιτέκτων Σπ. Αγαπητός) και Ψυχικού (1923 – αρχιτέκτων Αλ. Νικολούδης). Είναι πολύ πιθανό ο Αριστομένης Βάλβης, που συνέταξε γύρω στα 1924 το σχέδιο της Ηλιούπολης, να επηρεάστηκε από τα προηγούμενα σχέδια. Άλλωστε, «το Ψυχικό που ήταν πλησιέστερα στην Αθήνα και αναπτύχθηκε πιο γρήγορα... ήταν λογικό να παίξει το ρόλο του πρότυπου...». Όπως ήταν φυσικό, θα λέγαμε εμείς, η Ηλιούπολη, που ήταν αρκετά μακρύτερα από την Αθήνα, να μην μπορέσει να προσελκύσει τα μεσαία και ανώτερα στρώματα που είχαν σαν πρότυπο ζωής το προάστιο (garden city), όπως επιδίωκε η Εταιρεία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία». Έτσι η Ηλιούπολη περιορίστηκε στην προσέλκυση κάποιων μικροαστικών στρωμάτων και αργότερα, στις περιοχές επέκτασης (Αγία Μαρίνα, Άγιος Κωνσταντίνος, Τυπογραφικά), κάποιων εργατικών στρωμάτων. Υπήρχαν βέβαια και οι εξαιρέσεις (ανώτεροι υπάλληλοι, επιχειρηματίες, έμποροι). 

Οι πρώτες αντιπαραθέσεις μεταξύ των οικιστών με την Εταιρία «Δρανδάκης-Πάγκαλος και Σία»

 Με την έγκριση του ρυμοτομικού σχεδίου της Ηλιούπολης (1925) άρχισαν και οι πρώτες αντιπαραθέσεις των οικιστών με την Εταιρία και τους εκπροσώπους της. Οι οικιστές συσπειρώθηκαν και ίδρυσαν τον «Σύνδεσμο Οικιστών Ηλιουπόλεως», διεκδικώντας τα δικαιώματά τους. Σύντομα όμως, τον Νοέμβριο του 1926 οι οικιστές διασπάστηκαν και δημιούργησαν το Σωματείο «Ένωσις Οικιστών Ηλιουπόλεως Έργα». Παραθέτω στην συνέχεια ένα απόσπασμα από μεταγενέστερη Αναφορά (α.α. 108/7.5.1928) του (αναγνωρισμένου ως νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου) Σωματείου «Σύνδεσμος Οικιστών Ηλιουπόλεως–Έργα» προς τον Νομικό Σύμβουλο [18] του Υπουργείου Συγκοινωνίας, από την οποία διαφαίνονται οι λόγοι αντιπαράθεσης των οικιστών με την Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία». «…Εν έτει 1924, ο Αλ. Νάστος¸ ιδιοκτήτης του αγροκτήματος γνωστού υπό την επωνυμία «Καράς», δια γνωστούς λόγους αποφάσισε να συστήση εις την περιοχήν αυτήν συνοικισμόν. Δια τον αποκλειστικόν αυτόν σκοπόν συνεστήθη η Ομόρρυθμος Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία», ήτις προέβει εις διαφημίσεις δυνάμει των οποίων το κοινόν προέβη εις δηλώσεις (αγοράς) οικοπέδων και εξηκολούθη να καταβάλει μηνιαίας δόσεις. Επειδή η Εταιρία δεν προέβαινεν εις την σύνταξιν των πωλητηρίων συμβολαίων των οικοπέδων, οι οικισταί συνεσωματώθησαν. Το αναγνωρισθέν Σωματείον απεκάλυψεν ότι ο ιδιοκτήτης δεν έστεργεν εις την πώλησιν της εκτάσεως προς την Εταιρίαν εάν δεν ενεκρίνετο το σχεδιάγραμμα. Κατόπιν ενεργειών της και ψευδών παραστάσεων προς το Υπουργείον της Συγκοινωνίας, επέτυχεν αύτη να εγκριθεί το σχεδιάγραμμα διά του από 31 Μαρτίου 1925 Π. Διατάγματος. Επίσης επέτυχε παρά τας ρητάς διατάξεις του άρθρου 7 του Νόμου «περί Σχεδίων Πόλεων», να τεθή το άρθρο 20 εις το εγκριτικόν του σχεδιαγράμματος Διάταγμα, δι’ ού ανελάμβανεν αύτη δυνάμει εγγυήσεως να υπογράψη εκ των υστέρων την διά του ανωτέρω άρθρου προβλεπόμενην σύμβασιν μετά του Υπουργείου της Συγκοινωνίας. Ούτω η Εταιρία με το άνευ συμβάσεως σχεδιάγραμμα κατώρθωσε να πολλαπλασιάση τους πελάτας της και μετ’ αυτών να συντάξη όπερ οκτακόσια αγοραπωλητήρια συμβόλαια επί οικοπέδων κειμένων εις την έκτασιν του εις Ηλιούπολιν μετονομασθέντος, άνευ ουδεμιάς διοικητικής πράξεως, ως ανωτέρω κτήματος «Καράς» και αγορασθέντων διά των χρημάτων των οικιστών. Από την έκτασιν αυτήν διαιρεθείσαν της τομής η Εταιρία κατά τον ανωτέρω τρόπον και τμηματικώς ηγόρασεν τους τρείς πρώτους Τομείς και εξ αυτών επώλησεν, ήτοι εκ των υστέρων ετακτοποίησε το ήμισυ σχεδόν των αγοραστών δι’ επισήμων συμβολαίων. Την έκτασιν αγόρασεν προς τριάκοντα οκτώ λεπτά κατά τ.π. (τετραγωνικό πήχη), επώλει δε εις τους νέους οικιστάς προς μίαν δραχμήν και ούτω μετεβίβαζεν πλήρως την νομήν, κατοχή και κυριότητα, των οικιστών υποχρεωθέντων να καταβάλουν το υπερτίμημα και τα συμβολαιογραφικά έξοδα. Εις τα αγοραπωλητήρια συμβόλαια περιελήφθη ο όρος, ότι οι αγορασταί εκτός της μιας δραχμής υποχρεούνται να καταβάλλουν εις την πωλητήριον Εταιρίαν διά μηνιαίων δόσεων, επί του κεφαλαίου επι του οποίου καθωρίσθη τόκος 9%, χρηματικόν ποσόν όπερ εποίκιλε από τέσσαρας δραχμάς μέχρι τριάκοντα εννέα κατά τ.π., δεδομένου ότι τα οικόπεδα επωλήθησαν κατά τ.π. από πέντε μέχρι τεσσαράκοντα δραχμών ως αποζημίωσιν διά την εκτέλεσιν έργων, άτινα επεβλήθησαν διά της υπ’ αριθμ. 466 του 1925 αποφάσεως του Συμβουλίου Δημοσίων Έργων έναντι εγγυήσεων. Επίσης ετέθη εις τα συμβόλαια υπ’ αύξοντα αριθμόν 4 (ότι) ο κάτοχος οικοπέδου παραιτείται παντός δικαιώματος ελέγχου διά τα [19] εκτελεσθησόμενα εν τω συνοικισμώ έργα, επαφυέμενος εις Κρατικόν έλεγχον έναντι των παρασχεσθεισών παρά της εταιρίας εις το Κράτος εγγυήσεων ας θεωρεί αρκετάς. Επειδή η Εταιρία συνέλεγε τας μηνιαίας δόσεις των οικιστών, εις την εκτέλεσιν δ’ουδενός σοβαρού έργου προέβαινε και επί τρίμηνον αφήκε τον συνοικισμόν χωρίς ύδωρ, φωτισμόν και συγκοινωνίαν, επώλει δε και τα οικοδομικά τετράγωνα τα προωριζόμενα διά κοινωφελή έργα παραβιάζουσα ούτω το σχεδιάγραμμα και αποστερούσαι τον συνοικισμόν των πνευμόνων αυτού, οι οικισταί έπαυσαν να καταβάλουν τας μηνιαίας δόσεις των δι’ εκτέλεσιν έργων, δεδομένου ότι, την κατά τετρ. πήχυν μιαν δραχμήν δι’ αξίαν οικοπέδων είχον καταβάλει, διεμαρτυρήθηκαν προς αυτήν και το Σωματείον των εις το επί της Συγκοινωνίας Υπουργείον. Παρά του Υπουργείου έλαβεν την απάντησιν ότι πρόκειται περί διαφοράς , ής την επίλυσιν αρμόδια τυγχάνουν τα δικαστήρια. Επειδή γνωστή είναι η βραδύτης της επιλύσεως τοιαύτης μάλιστα φύσεως διαφορών διά των δικαστηρίων, το Σωματείον απεφάσισεν να λύση την διαφοράν συμβιβαστικώς μετά της Εταιρίας. Ο συμβιβασμός ούτω κατέληξεν εις το Συμφωνητικόν της 14ης Φεβρουαρίου1927, δι’ ού ανεγνωρίζετο η ανάγκη συστάσεως Ταμείου, ούτινος η περιουσία εκ των οφειλομένων παρά των οικιστών δι έργα και εκ του ημίσεως της τιμής των πωληθησομένων οικοπέδων θα υπερέβαινε τα τριάντα εκατομμύρια…». Συμφωνητικό 14ης Φεβρουαρίου 1927 μεταξύ Εταιρίας και οικιστών Το προαναφερόμενο «Συμφωνητικό» μεταξύ Εταιρίας και οικιστών αναφέρει στον πρόλογό του: «…Αμφότερα τα διά του παρόντος συμβαλλόμενα μέρη εν τω εντόνω αυτών κοινώ ενδιαφέροντι διά την ευόδωσιν και ανάπτυξιν του Συνοικισμού Ηλιουπόλεως και δια την προς τούτο εκτέλεσιν των εν αυτώ εποικιστικών έργων, αναγνωρίζουσι την ανάγκην της συστάσεως δια τον σκοπόν τούτον Ειδικού Ταμείου συνιστώμενου και δρώντος ως νομικού προσώπω Δημοσίου Δικαίου, υπό τον έλεγχον τουτέστιν και την εποπτείαν του Υπουργείου της Συγκοινωνίας και αποφασίζουσιν όπως μεριμνήσωσιν από κοινού αμφότεροι περί της ταχυτέρας νομίμου συστάσεως αυτού…». Το «Συμφωνητικό» της 14ης Φεβρουαρίου 1927 υπεγράφη από τους Παύλο Δρανδάκη και Χαρίλαο Λούκο ως εκπροσώπους της ομόρρυθμης «Ελληνικής Εταιρίας Αστικών και Αγροτικών Συνοικισμών». Ο Παύλος Δρανδάκης υπέγραψε επίσης και ως διευθύνων σύμβουλος της Ανώνυμης «Εταιρίας Συγκοινωνιών Ηλιούπολης». Εκ μέρους των οικιστών υπέγραψαν οι: Χ. Αποστολόπουλος, Αλ. Κωσταντόπουλος, Α. Τσουγιάννης, Γ. Προκάκης, Μ. Θεοδωροπούλου, Ζ. Βλάχου, Α. Κοκοτσάκης, Ν. Καταγιάς, Η. Ηλιόπουλος, Α. Λουκίδης, Α. Βαμβακίδης, Κ. Παλακίδας ως μέλη του [20] Δ.Σ. του συσταθέντος από τον Νοέμβριον του 1926 Σωματείου «Ένωσις Οικιστών Ηλιουπόλεως–Έργα» και οι Γ. Νοστράκης, Σ. Κωνσταντόπουλος, Θ. Τσουγιάννης, Μ. Χαραλαμπόπουλος, Λ. Καλπάκας, Ι. Πετρόπουλος, Σ. Λιμαζόπουλος, Δ. Ροδοκανάκης, Α. Βλαχαϊτόπουλος ως μέλη της Πανοικιστικής Συνέλευσης της 2ας Ιανουαρίου 1927. 

Η πρώτη Εφημερίδα Οικιστών Ηλιουπόλεως, 1927

 Η στάση κάποιων από τους εκπροσώπους των οικιστών σε σχέση με την Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία», είχε ως αποτέλεσμα την αναδιοργάνωση των οικιστών το καλοκαίρι του 1927. Κύριος εκφραστής του αγώνα των οικιστών αναδείχθηκε τότε η νέα διοίκηση του Σωματείου «Ένωσις Οικιστών Ηλιούπολης Έργα», όργανο του οποίου ήταν η εβδομαδιαία, αρχικά, «Εφημερίς oικιστών Ηλιούπολης», το πρώτο φύλλο της οποίας κυκλοφόρησε τον Αύγουστο του 1927. Διευθυντής της πρώτης αυτής μαχητικής και δημοκρατικής Εφημερίδας στην Ηλιούπολη, ήταν ο δικηγόρος Γ. Κ. Ευσταθίου και αρχισυντάκτης ο Ανδρέας Σ. Αντύπας Όπως αναφέρει σχόλιο στο φύλλο Νο.4 της Εφημερίδας (28/8/1927) με τίτλο: «Η Εταιρία και η Εφημερίς μας»: «…Η εις τον συνοικισμόν κυκλοφορία της εφημερίδας μας κατετάραξε την εταιρίαν. Το πρώτον φύλλον κατεκομματιάσθη, αλλ’ οι προβληθέντες παλληκαρισμοί εξηυτελίσθησαν διά των νομίμων μέσων. Το δεύτερον φύλλον δεν εκυκλοφόρησεν εις τα ζυθοπωλεία του συνοικισμού, διότι δεν ευρέθη το κατάλληλον πρόσωπον, το οποίον θ’ απέφευγε τον πειρασμόν της δωροδοκίας. Το τρίτον όμως φύλλον εδόθη εις εφημεριδοπώλην με συνείδησιν και σθένος. Ότε έφθασε στο ζυθοπωλείο του Καγγελάρη τον επλησίασεν ο κ. Νάστος όστις του ενεχείρησε εν επισκεπτήριον του κ. Τσερεντζούλια και του είπε να μεταβή εις την «Ήβην» να λάβη διακοσίας δραχμάς. Ο εφημεριδοπώλης έλαβε το επισκεπτήριο και απομακρυνθείς ήρξατο διαλαλών την εφημερίδα των οικιστών. Κατόπιν προσεκλήθη εις το πλησίον γραφείον της Εταιρίας όπου ο κ. Τσερεντζούλιας επανέλαβε την προσφοράν, κατόπιν όμως ηναγκάσθη να υποχωρήση πρό της ετοιμότητος και εντιμότητος του εφημεριδοπώλου…». Έχοντας συνείδηση του ρόλου της «Εφημερίδας των οικιστών», ο αρχισυντάκτης της έγραφε στο 3ο φύλλο (21 Αυγούστου 1927): «Η εφημερίς μας θ’ αποτελέση την [21] ζωντανήν ιστορίαν της Ηλιουπόλεως. Έκαστος οικιστής έχει υποχρέωσιν να εγγραφή συνδρομητής και να φυλάττη τα φύλλα. Μαζί με τους τίτλους ιδιοκτησίας του, παραδίδων και την ιστορίαν της Ηλιουπόλεως εις τους απογόνους του θα δύναται να δώση διδάγματα εξ’ ενός αγώνος, όστις πολλά συνέβαλλε εις την εξύψωσιν του συνοικισμού μας». Στο φύλλο Νο.6 (Σεπτέμβριος 1927), δημοσιεύεται αναλυτικός Πίνακας –πιστή αντιγραφή από τα βιβλία της Εταιρίας– από τον οποίο προκύπτει η κατάσταση κάθε οικιστή, δηλαδή τα καταβληθέντα από τους οικιστές χρηματικά ποσά, όπου «υπάρχει τέλειον αναστάτωμα, καμία τάξις εις τα βιβλία της Εταιρίας και ουδεμία σχεδόν βεβαία κατοχή οικοπέδων... Πολλά εκ των οικοπέδων και εξωφλημένα ακόμη, φέρουσι δύο κατόχους». Όπως αναφέρει η «Εφημερίδα των οικιστών Ηλιουπόλεως»: «…διά να εξαφανίση η Εταιρία τους Πίνακες τούτους, προέβη εις πολλάς ανεπιτυχείς αποπείρας και εις διάρρηξιν του «Ταμείου των Έργων» ακόμη…». Στο φύλλο Νο.11 (13 Νοεμβρίου 1927), δημοσιεύεται ολόκληρη η Πράξη (Γνωμοδότηση) 466/27.4.1925 του Συμβουλίου Δημοσίων Έργων σχετικά με τους όρους και τις προϋποθέσεις με τις οποίες εγκρίθηκε το πρώτο Διάταγμα Ρυμοτομίας Συνοικισμού Ηλιουπόλεως της 31/3/1925. Στο φύλλο Νο.13 (15 Ιανουαρίου 1928), υπάρχει εκτενής ανταπόκριση και το Ψήφισμα από το επεισοδιακό «Μέγα Πανοικιστικόν Συλλαλητήριον» που πραγματοποιήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 1927, στο Δημοτικό Θέατρο και από το οποίο αναγκάσθηκε να αποχωρήσει ο Δρανδάκης και οι άνθρωποί του, «ύστερα από τις αποδοκιμασίες των υπερχιλίων οικιστών της Ηλιούπολης». Κύριοι ομιλητές σ’ αυτό το 

 Συλλαλητήριο ήταν, ο Γ. Ευσταθίου, Διευθυντής της «Εφημερίδας των Οικιστών Ηλιουπόλεως», ο Χαρ. Αποστολόπουλος, Πρόεδρος του «Σωματείου Οικιστών Ηλιουπόλεως–Έργα», ο Αλέξανδρος Κωνσταντόπουλος, ο Γ. Νοστράκης και ο Α. Σκλιάς. Δεν γνωρίζω επί πόσο χρονικό διάστημα συνεχίστηκε η έκδοση αυτής της εξαιρετικά σημαντικής και μαχητικής «Εφημερίδας των Οικιστών Ηλιουπόλεως». Το τελευταίο φύλλο που έχω υπ’ όψιν, το Νο.13, κυκλοφόρησε στις 15 Ιανουαρίου 1928 

Οι απόψεις του κινήματος των οικιστών, 1927

 Για να αποκτήσει κάποιος μια σαφέστερη εικόνα για τις γενικότερες απόψεις του κινήματος των οικιστών που αναπτύχθηκε στην Ηλιούπολη εκείνα τα χρόνια, μπορεί να διαβάσει το κύριο άρθρο του 2ου φύλλου της «Εφημερίδας Οικιστών Ηλιουπόλεως» (14 Αυγούστου 1927) με τίτλο: «Να τεθή τέρμα». Από το κείμενο αυτό προκύπτει ότι ένα μέρος όσων συμμετείχαν στο κίνημα των οικιστών της Ηλιούπολης, συνδέονταν με τις προοδευτικές πολιτικές απόψεις της εποχής. Ακόμη, αξίζει να δούμε ειδικότερα τις απόψεις κάποιων οικιστών που συσπει ρώθηκαν τότε γύρω από το Σωματείο «Ένωσις Οικιστών Ηλιουπόλεως–Έργα», όπως του Χαράλαμπου Αποστολόπουλου, Προέδρου του Δ.Σ. του Σωματείου, που [22] δημοσιεύτηκαν υπό μορφή συνέντευξης στην «Εφημερίδα των οικιστών» Νο.5, Σεπτέμβριος 1927, από την οποία προκύπτουν οι συνθήκες μέσα από τις οποίες κλιμακώθηκε ο αγώνας των οικιστών ενάντια στην Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία»: «…Η Εταιρία είναι παγκοίνως γνωστόν ότι ουδέποτε ενδιαφέρθη δια την ανάπτυξιν του οικισμού. Εάν ενδιαφέρετο θ’ ανέπτυσσε βαθμηδόν έκαστον τομέα και θα κατασκεύαζε τα’απαραίτητα επ’ αυτού έργα. Δεν θα διεσκόρπιζε τούς οικιστάς εις το αχανές. Αυτά λέγουν οι κ.κ. Άγγ. Οικονόμου, Διευθυντής Δημοσίων Έργων, Δημητρακόπουλος, Τμηματάρχης σχεδίου πόλεων, Ποριώτης, μηχανικός, δηλαδή οι αρμόδιοι να έχουν γνώμην. Η Εταιρεία ωνειροπώλησε να ενθυλακώση τα εκατομμύρια των οικιστών, την τεραστίαν διαφοράν από τριάκοντα οκτώ λεπτά κατά τετρ. πήχυν, που αγόραζε την έκτασιν με τα χρήματά των, μέχρι τεσσαράκοντα δρχ που έφθασε να πωλή. Διά να μη γαυγίζουν δε οι οικισταί να διαθέτη ποσοστόν τι διά την λεγόμενην συγκοινωνίαν και την μοναδικήν οδόν. Το σχέδιόν της αυτό ανετρέπετο διά του Συμφωνητικού (της 14ης Φεβρουαρίου) και προσεπάθει να εύρη τρόπον παραβιάσεώς (του)… Με διάφορες προφάσεις παρετείνετο η κατάστασις εις βάρος του Ταμείου Έργων… Οι αντιπρόσωποι των οικιστών αντελήφθησαν ότι η Εταιρία επεδίωκε την εκκρεμότητα αυτήν μέχρι τέλους Ιουνίου (1927) διότι κατ’ εκείνο τον μήνα λόγω της λήξεως της προθεσμίας των εκπτώσεων θα εισεπράτοντο πολλά, άτινα θα κατεκράτη. Ως εκ τούτου απεστάλη εις την Εταιρίαν έγγραφον με τακτήν προθεσμίαν εντός της οποίας αύτη έπρεπε να δηλώση αν θα συμμορφωθή προς τους όρους του Συμφωνητικού. Η εταιρία μη δυνάμενη να καταθέση τα χρήματα του Ταμείου άτινα υπερέβαινον τας πεντακοσίας χιλιάδες δραχμάς, εξηναγκάσθη να αποκαλυφθή ενωρίτερον. Ούτω ήρξατο ο ήδη διεξαγόμενος αγών… Ο αγών αυτός είναι αγών υπάρξεως της Εταιρίας, και ως εκ τούτου μεταχειρίζεται όλα τα μέσα, έστω και ανήθικα αν είναι τοιαύτα. Διαρρήξεις, παλληκαρισμούς σατραπισμούς… Η Εταιρία κατηγορείται: 1) Δεν είχεν ίδια κεφάλαια. 2) Εκεφαλαιοποίησε τας εισπράξεις των οικιστών. 3) Εξηπάτησε τους οικιστάς. 4) Υπεξήρεσε τα χρήματα του υπό σύστασιν Ταμείου Έργων… Υπήρξα ο περισσότερος επιφυλακτικός και συνεκράτησα το Συμβούλιον εις εκτέλεσιν δικαίων αποφάσεών του. Δυστυχώς η Εταιρία και ειδικώς αι εγωϊστικαί τάσεις μελών τινών αυτής και η συμμαχία μετ’ αυτής του ιδιοκτήτου, δεν μου επέτρεπον να εξακολουθήσω την μέχρι παρεξηγήσεως υποχωρητικότητά μου. Δυσκόλως αναμιγνύομαι εις αγώνας διότι πρέπει να ίδω καταφανές το δίκαιον. Εν τοιαύτη όμως περιπτώσει ουδέποτε υποχωρώ. Θ’ αποδείξω ότι μία Εταιρία ελήστευσε 1500 οικογενειάρχας, εξ ων υπέρ πεντακόσιοι ηναγκάσθησαν να εγκαταλείψουν τας αρχικάς καταθέσεις των… Συγκεφαλαιώνων τας διά την Ηλιούπολιν ατομικάς μου γνώμας ως ακολούθως: 1) Ο ιδιοκτήτης της εκτάσεως (Αλέξιος Νάστος) εσκέφθη να μεταβάλη την έκτασιν εις συνοικισμόν διά να αποφύγει την αναγκαστικήν απαλλοτρίωσιν πρός γεωργικήν εγκατάστασιν. 2) Η Εταιρία («Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία») συνεστήθη αποκλειστικώς και μόνον διά κερδοσκοπικούς σκοπούς. 3) Το Σωματείο, («Ένωσις οικιστών [23] Ηλιουπόλεως-Έργα») συνεστήθη διά να παλαίση έναντι των εκδηλωθεισών προθέσεων της Εταιρίας προς υποδούλωσιν οικονομικώς των οικιστών. 4) Οι εκάστοτε κ.κ. υπουργοί της Συγκοινωνίας παρεσύρθησαν από τας απατηλάς και επιτηδείους υποσχέσεις της Εταιρίας και δεν ακολούθησαν την γνώμην της υπηρεσίας. 5) Οι οικισταί απέξειξαν μεγίστην οικονομικήν αντοχήν, ανεκτικότητα, αγάπην προς τον συνοικισμόν, θέλησιν προς ανάπτυξιν αυτού και αυταπάρνησιν. 6) Η μαρασμώδης κατάστασις του συνοικισμού θα εξακολουθήση και θα επιτείνεται εφ’ όσον διευθύνεται από την ήδη Εταιρίαν. 7) Ο συνοικισμός θ’ αναπτυχθή, εάν αποδοθή εις τους αγοραστάς του Ηλιουπολίτας, διά της Κοινότητος και του Ταμείου Έργων, περιοριζομένου εν μέρει, αποζημιουμένων δε του ιδιοκτήτου και των μελών της Εταιρίας…». Όπως θα δούμε στη συνέχεια, ο Χαράλαμπος Αποστολόπουλος συγκρούστηκε ακόμη και δικαστικά με την Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία», αλλά την δεκαετία του ’30 αναδείχθηκε σε σημαντικό τοπικό παράγοντα και συνέπλευσε με τον Παύλο Δρανδάκη όταν αυτός συγκρούστηκε με τους κληρονόμους Νάστου. Ο ίδιος, αν και σύμφωνα με την μαρτυρία της Γαβριέλλας Χαμογεωργάκη υποστήριζε το συντηρητικό «Λαϊκό κόμμα» της εποχής, συμμετείχε αργότερα, κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, ως αντιπρόσωπος στο Εθνικό Συμβούλιο που πραγματοποιήθηκε στις Κορυσχάδες Ευρυτανίας. Η κόρη του, Εύη Αποστολοπούλου, που είχε αναπτύξει αντιστασιακή δράση κατά την κατοχή, βρέθηκε στην φυλακή. Αποτέλεσμα, η οικογένεια Αποστολόπουλου «να μην ξαναγυρίσει στην Ηλιούπολη, να πουλήσει το σπίτι της για ένα κομμάτι ψωμί και να πάει από το κακό στο χειρότερο…». 8. Δημιουργία νέου Σωματείου οικιστών και εντύπου ελεγχόμενου από την «Εταιρία Δρανδάκης - Πάγκαλος και Σία» Σε συνθήκες σφοδρής αντιπαράθεσης με το Σωματείο «Ένωσις Οικιστών Ηλιούπολης–Έργα», η «Εταιρεία Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία» προώθησε στα τέλη του 1927 την δημιουργία ενός νέου Σωματείου με τίτλο «Προοδευτικός Σύλλογος Ηλιουπόλεως», με προφανή στόχο την υπονόμευση του αγώνα των οικιστών. Όργανο του διασπαστικού αυτού Σωματείου ήταν η εφημερίδα «Αστική Άμυνα», με διευθυντή τον Κ. Νικολαΐδη. Στο 3ο φύλλο αυτής της εφημερίδας (19 Φεβρουαρίου 1928), διαβάζουμε το ακόλουθο Ψήφισμα: «Οι Οικισταί της Ηλιουπόλεως συνελθόντες σήμερον Κυριακήν 12 Φεβρουαρίου εις έκτακτον γενικήν Συνέλευσιν εν τη αιθούση Εμποροϋπαλλήλων, ακούσαντες τας ανακοινώσεις της Εταιρίας και τας γνώμας του Προοδευτικού Συλλόγου Ηλιουπολιτών, λαβόντες υπ’όψει ότι η καθυστέρησις της επαναφοράς του σχεδίου ανακόπτει την πρόοδον του Συνοικισμού, εντός του οποίου έχουσι δαπανηθή βάσει της αρχικής εγκρίσεως δεκάδων εκατομμυρίων εις οικοδομάς, έργα κοινής ωφελείας και δή οδοποιΐας, γεφυροποιΐας και υδρέυσεως, Ψηφίζομεν, [24] α) Αποδεχόμεθα ενθουσιωδώς την νέαν λύσιν περί συστάσεως του Ταμείου των Έργων διά προικοδοτήσεως της Εταιρίας και β) Αναθέτομεν εν λευκώ εις το Διοικητικόν Συμβούλιον του Προοδευτικού Συλλόγου Ηλιουπολιτών την εντολήν όπως ενεργήση τα δέοντα παρά ταις αρμοδίαις Αρχαίς, 1ον) δια την άμεσον επαναφοράν της εγκρίσεως του σχεδίου των τριών πρώτων τομέων και 2ον) δια την άμεσον σύστασιν του Ταμείου των Έργων υπό τους ανωτέρω όρους και την ταχίστην έναρξιν της λειτουργίας αυτού». Το «Ψήφισμα», υπογράφεται από τον Γεώργιο Πιπιλή, Πρόεδρο του Συλλόγου και τον Μιχαήλ Μπουλάκα, Γραμματέα. Στο προαναφερόμενο φύλλο της «Αστικής Άμυνας», χαρακτηριστικό είναι το ανώνυμο δημοσίευμα που αφορά την επίσκεψη διαμαρτυρίας αντιπροσωπείας της «Ένωσης οικιστών Ηλιουπόλεως–Έργα» στο υπουργείο Συγκοινωνίας, που τότε ήταν υπουργός ο Ιωάννης Μεταξάς. Όπως αναφέρεται στο δημοσίευμα: «…Οι αρχηγοί (Χαρ. Αποστολόπουλος και Αλ. Κωνσταντόπουλος) και το Συμβούλιον της Ενώσεως «Έργα», περιβαλλόμενοι υπό πεντήκοντα περίπου προσώπων εξ ών τα πλείστα ξένα παντελώς προς τον Συνοικισμόν… συγκεντρωθέντων κυρίως μεταξύ των κομμουνιστικών οργανώσεων, εσκόπουν να εμφανίσωσι την κομματικήν αυτών ισχύν ενώπιον του κ. υπουργού ίνα πείσωσι τούτον όπως αντιταχθή κατά της λύσεως την οποία προτείνει η υπηρεσία. Δεν είναι η πρώτη φορά καθ’ ήν οι αρχηγοί του Κομμουνιστικού Σωματείου «Έργα» επιχειρούσι κατά τον αυτόν απατηλόν τρόπον να επηρρεάσωσι τας αρχάς…». Και σε παραπλήσια στήλη αναφέρεται: «…Ιδιαιτέραν εντύπωσιν επροξένησε το γεγονός ότι… οι Χαρ. Αποστολόπουλος και Αλ. Κωνσταντόπουλος είχον συγκεντρώσει εις το Υπουργείο της Συγκοινωνίας διάφορα υποκείμενα υπόπτου προελεύσεως, τα οποία προτίθεντο να εμφανίσωσιν ενώπιον του κ. Μεταξά ως οικιστάς δήθεν της Ηλιουπόλεως. Τα υποκείμενα ταύτα, εκλεγέντα μεταξύ των κατωτέρων κοινωνικών στρωμάτων προς τον σκοπόν να προδίδωσιν αξίαν του υπουργικού οίκτου αθλιότητα, ουδεμίαν είχον σχέσιν με την Ηλιούπολιν, της οποίας οι οικισταί προέρχονται κυρίως από την μέσην αστικήν τάξιν των επιστημόνων, επαγγελματιών, αξιωματικών, δημοσίων και ιδιωτικών υπαλλήλων…». Από το απόσπασμα αυτό αναδεικνύεται, αφ’ ενός ο αρρωστημένος αντικομμουνισμός των εκδοτών της «Αστικής Άμυνας» και αφ’ ετέρου η αντίληψη που είχαν για την επιδιωκόμενη σύνθεση των οικιστών της Ηλιούπολης, δηλαδή την προσέλκυση μεσοαστικών στρωμάτων. Άλλωστε, για τα «κατώτερα κοινωνικά στρώματα» προετοίμαζαν από τότε την επέκταση του σχεδίου στην κακοτράχαλη περιοχή του Κοπανά, δηλαδή της σημερινής Αγίας Μαρίνας, όπως θα δούμε παρακάτω. [25] Δικαστική αντιπαράθεση της «Ένωσης Οικιστών Ηλιούπολης» με την «Εταιρία Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία» Πέραν των άλλων ενεργειών του, το Σωματείο «Ένωση οικιστών Ηλιουπόλεως Έργα» προχώρησε σε μήνυση κατά των Παύλου Δρανδάκη, Εμμανουήλ Πάγκαλου, Χαρίλαου Λούκου και Δημητρίου Τσερεντζούλια, επί απάτη και υπεξαιρέσει εις βαθμόν κακουργήματος, για πράξεις οι οποίες έλαβαν χώρα από τον Ιούνιο του 1924 έως τον Ιούνιο του 1927. Αφορμή στάθηκε η υπαναχώρηση της Εταιρίας σε σχέση με τις υποχρεώσεις της, όσον αφορά το υπό σύσταση «Ειδικό Ταμείο Εφαρμογής Σχεδίου Πόλεως Ηλιουπόλεως». Σύμφωνα με την από 7/5/1928 Αναφορά του Σωματείου «Σύνδεσμος οικιστών Ηλιουπόλεως–Έργα» προς τον Νομικό Σύμβουλο του Υπουργείου Συγκοινωνιών «…το Ταμείον το προβλεφθέν διά του Συμφωνητικού (της 14ης Φεβρουαρίου 1927) απαιτήσει της Εταιρίας, επειδή ήτο στενοχωρημένη οικονομικώς, ετέθη αμέσως εις εφαρμογήν , διά προσωρινής επιτροπής και οι οικιστές παρωτρηθέντες παρά του Σωματείου έσπευσαν να τακτοποιήσουν βάσει των όρων του Συμφωνητικού. Ούτω εισεπράχθησαν περί τα δύο εκατομμύρια δραχμών, εξεδόθησαν αποδείξεις ότι τα χρήματα καταβάλλονται δια λογαριασμόν του Ταμείου και εγένοντο επίσημα συμβόλαια εις τα οποία εγένετο μνεία εξοφλήσεως οικοπέδων καταβληθέντων των χρημάτων διά λογαριασμού του Ταμείου βάσει του Συμφωνητικού της 14ης Φεβρουαρίου 1927. Την 28ην Μαΐου 1927 κατέπεσαν τα προσχήματα της Εταιρίας και κατεκράτησε τα χρήματα του Ταμείου. Προ της αυθαιρέτου ταύτης πράξεως οι αντιπρόσωποι των οικιστών διεμαρτυρήθησαν δι’ εξωδίκων δηλώσεων και κατέφυγαν εις τας διοικητικάς και δικαστικάς αρχάς. Το Υπουργείον της Συγκοινωνίας δι’ εγγράφου του προς την Εταιρίαν έταξεν προθεσμίαν εντός της οποίας αύτη ώφειλε να καταθέση εγγύησιν ενός εκατομμυρίου δραχμών, να εγγράψη πρώτην υποθήκην επί των οικοπέδων 1-30 και εν γένει να συμμορφωθή προς τους όρους του υπ’ αριθμ. 466/1925 αποφάσεως του Συμβουλίου Δημοσίων Έργων. Επειδή παρήλθε η ταχθείσα προθεσμία και η δοθείσα παράτασις, το Υπουργείο εξηναγκάσθη διά Δ/τος δημοσιευθέντος εις το υπ’ αριθμ. 7 τεύχος της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως να ανακαλέση το εγκριτικόν του σχεδιαγράμματος διάταγμα και να επιφυλαχθή να εγκρίνη νέον τοιούτον εν καιρώ προς υπεράσπισιν των συμφερόντων του κοινού. Επίσης δι’ εγγράφου του προς το Σωματείον των οικιστών εδήλου, ότι η Εταιρία ουδέποτε κατέβαλε την εγγύησιν του ενός εκατομμυρίου δρχ. την προβλεφθείσαν διά της υπ’ αριθμ. 466/1925 αποφάσεως του Συμβουλίου των Δημοσίων Έργων. 

Κατέθεσεν μόνον την εγγυητικήν επιστολήν δυνάμει του άρθρου 20 του εγκριτικού του σχεδιαγράμματος Διατάγματος της 31 Μαρτίου 1925, ήτις εγγύησις ουδεμίαν σχέσιν έχει προς την άνω εγγύησιν του ενός εκατομμυρίου και ήτις ανανεωθείσα έληξε την 13ην Δεκεμβρίου 1926 και έκτοτε δεν ανενεώθη. Επίσης το Υπουργείον Οικονομικών κατόπιν ελέγχου επί των βιβλίων της Εταιρίας, [26] επιστοποίησεν ότι μέγα ποσόν του δι’ έργα προοριζομένου, δι’ εικονικών εγγράφων διωχετεύθη εις τους προσωπικούς λογαριασμούς των συνεταίρων. Με τα στοιχεία αυτά και έτερα επίσημα έγγραφα το Σωματείον κατέφυγε εις την Δικαιοσύνην. Απηύθηνε μήνυσιν ενώπιον των ποινικών Δικαστηρίων απάτης και υπεξαιρέσεως. Υποστήριξε δηλαδή ότι η Εταιρία υπεξήρεσε το χρήμα του (υπό σύσταση) Ταμείου Έργων, κυρίως δ’ ότι εξηπάτησε τους οικιστάς. Είπεν εις αυτούς ότι κατέθεσε τας εγγυήσεις τας προβλεπομένας διά της υπ’ αριθμ. 466/1925 αποφάσεως του Συμβουλίου των Δημοσίων Έργων, ενώ ως αποδεικνύεται τοιαύται εγγυήσεις ουδέποτε κατατέθησαν και ως εκ τούτου δεν υπεγράφη η σύμβασις και ανεκλήθη το σχεδιάγραμμα (της 31/3/1925). Διά δε της ψευδούς παραστάσεως αναληθών γεγονότων, έπεισε τους οικιστές να παραιτηθούν παντός ελέγχου επί της διαχειρίσεως των καταβαλλομένων παρ’ αυτών χρημάτων, των δι’ εκτέλεσιν έργων εις τον συνοικισμόν, έπεισεν αυτούς ότι ενεργείται Κρατικός έλεγχος δυνάμει των εγγυήσεων της αποφάσεως του Συμβουλίου των Δημοσίων Έργων, ενώ τοιούτος έλεγχος ουδέποτε ησκήθη, ο γενικός δ’ έλεγχος της εποπτείας του Υπουργείου της Συγκοινωνίας ουδεμίαν σχέσιν έχει προς τον ειδικόν αυτόν έλεγχον…». 

Ακόμη, σύμφωνα με την από 19 Αυγούστου 1927 Έκθεση του, ο Εφοριακός ελεγκτής Δημήτριος Βελής, αναφερόμενος στο χρηματικό ποσό που συγκέντρωσε η Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία» για την κατασκευή των αναγκαίων έργων, επισημαίνει: «…κατά τον έλεγχον εσχημάτισα την πεποίθησιν ότι μέγα μέρος του ποσού δεν εδαπανήθη δι’έργα αλλ’αντιπροσωπεύει εικονικάς πράξεις προς τον σκοπόν διοχετεύσεως των εις έργα προοριζόμενων χρημάτων εις τους προσωπικούς λογαριασμούς των συνεταίρων…». Παρόλα ωστόσο τα συγκεκριμένα στοιχεία και επιχειρήματα που αναφέρονται παραπάνω και τα οποία τέθηκαν υπ’ όψιν στις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες και δικαστικές αρχές από τους εκπροσώπους των οικιστών, το Πρωτόδικο Δικαστήριο (Συμβούλιο Πλημμελειοδικών) απήλλαξε τους κατηγορούμενους εκπρόσωπου της Εταιρίας, με το Βούλευμα υπ’ αριθμ. 1310/3.1.1928. Ως προς την κατηγορία της απάτης, σύμφωνα με το Βούλευμα δεν υπήρχε πρόθεση παραμέλησης των υποχρεώσεων της Εταιρίας έναντι των οικιστών, δεδομένου ότι «…ως προκύπτει εκ της δικογραφίας σοβαροί λόγοι υπήρχαν, οίτινες εδυσχέραιναν το έργον αυτών από τεχνικής απόψεως, αλλά και ούτε αθέμιτος ωφέλεια αυτοίς ή βλάβη προς τρίτους (στοιχείον της απάτης) προέκυψε…». Ακόμη, σύμφωνα με το προαναφερόμενο Βούλευμα, «…ούτε η κατηγορία της υπεξαιρέσεως δύναται να ευσταθήση εν προκειμένω , δεδομένου ότι ναι μεν δια του από 14 Φεβρουαρίου 1927 Συμφωνητικού μεταξύ κατηγορουμένων και ρηθέντος Σωματείου συνεφωνήθη η ίδρυσις του ρηθέντος Ταμείου, η ίδρυσις όμως τούτου κατά το άρθρον 6 του Συμφωνητικού έδει να γίνη διά του οικείου Κυβερνητικού Διατάγματος, όπερ δεν εξεδόθη…». [27] Κατά του προαναφερόμενου Βουλεύματος άσκησαν το δικαίωμα της ανακοπής οι Χαρ. Αποστολόπουλος και Ανδρ. Αντύπας ως εκπρόσωποι του Σωματείου «Ένωση Οικιστών Ηλιούπολης–Έργα». Όμως το Συμβούλιο των Εφετών, με την απόφαση 663/19 Μαΐου 1928, απέρριψε την ανακοπή των εκπροσώπων των οικιστών και απάλλαξε τους κατηγορουμένους για απάτη και υπεξαίρεση Παύλο Δρανδάκη, Εμ. Πάγκαλο, Χαρίλαο Λούκο και Ν. Τσερεντζούλια. 9. Ανάκληση του «Σχεδίου εξοχικού συνοικισμού Ηλιουπόλεως» Στο από 21 Ιανουαρίου 1928 Φύλλο 6Α’ της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως, δημοσιεύτηκε Προεδρικό Διάταγμα με το οποίο ανεκλήθη το από 31/3/1925 Διάταγμα «περί εγκρίσεως σχεδίου εξοχικού συνοικισμού». 

 Όπως αναφέρεται στο Διάταγμα ανάκλησης: «…Λαβόντες υπ’ όψιν το άρθρον 20 του από 31 Μαρτίου 1925 Διατάγματος «περί εγκρίσεως σχεδίου εξοχικού συνοικισμού Ηλιουπόλεως», την υπ’ αριθμ. 1796 γνωμοδότησιν του Συμβουλίου Δημοσίων Έργων, το γεγονός ότι η Ελληνική Εταιρία Αστικών και Αγροτικών Συνοικισμών Δρανδάκης Πάγκαλος και Σία, κατ΄ επανάληψη κληθείσα, δεν ανέλαβε τας εν τω άρθρω τούτω αναφερομένας υποχρεώσεις και ότι διά δηλώσεώς της αποδέχεται να προβή εις οικονομικάς παραχωρήσεις προς συσταθησόμενον αυτοτελή οικονομικό οργανισμόν, σκοπόν έχοντα την εκτέλεσιν των αναγκαίων εν τω συνοικισμόν τούτω κοινωφελών έργων, το γεγονός ότι ου μόνο έχουσι πωληθή προς διαφόρους ιδιώτας οικόπεδα εν τω εν λόγω συνοικισμώ, αλλά και οικίαι ανηγέρθησαν εν αυτώ, ούτω δε επιβεβλημένη τυγχάνει η λήψις προστατευτικών μέτρων διά την εξασφάλισιν των εν τω συνοικισμώ τούτω δημιουργηθέντων συμφερόντων του κοινού, ανακαλούμεν το ειρημένον από 31 Μαρτίου 1925 Ημέτερον Διάταγμα επί τω τέλει εξασφαλίσεως των συμφερόντων του κοινού δι’ αναθεωρήσεως τόσον του σχεδίου του συνοικισμού τούτου, όσον και των λοιπών εις αυτών αναφερόμενων ζητημάτων». Το ανακλητικό Διάταγμα φέρει τις υπογραφές του προέδρου της Δημοκρατίας Παύλου Κουντουριώτη και του τότε υπουργού Συγκοινωνίας και μετέπειτα δικτάτορα, Ιωάννη Μεταξά. 1928: 

Έγκριση νέου «σχεδίου εξοχικού Συνοικισμού Ηλιουπόλεως» 

Την ίδια χρονιά, το 1928, στο από 1η Νοεμβρίου Φύλλο 227Α’ της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως, επανεγκρίνεται με κάποιες διαφοροποιήσεις και συμπληρώσεις το αρχικό σχέδιο ρυμοτομίας της Ηλιούπολης και «εφαρμόζονται αι διατάξεις των άρθρων 1 έως 15, συμπεριλαμβανομένου του από 31Μαρτίου 1925 Διατάγματος περί εγκρίσεως σχεδίου εξοχικού συνοικισμού Ηλιουπόλεως». Το νέο και οριστικό πλέον Ρυμοτομικό Σχέδιο της Ηλιούπολης φέρει τις υπογραφές του προέδρου της [28] Δημοκρατίας Παύλου Κουντουριώτη και του Υπουργού Συγκοινωνίας Α. Χρηστομάνου. Επισημαίνεται ότι στο εγκεκριμένο το 1928 Διάταγμα για το σχέδιο ρυμοτομίας της Ηλιούπολης, απαλείφθηκε μεταξύ άλλων και το περίφημο άρθρο 20 του Διατάγματος της 31ης Μαρτίου 1925, με το οποίο δόθηκε η δυνατότητα στην Εταιρία να παραβιάσει τον άρθρο 7 του νόμου περί σχεδίων πόλεων του 1923 και να κερδοσκοπήσει εις βάρος χιλιάδων οικιστών. Αναγνώριση Κοινότητας Ηλιουπόλεως Στο από 23 Οκτωβρίου 1928 Φύλλο 220Α’ της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως, ο Συνοικισμός Ηλιουπόλεως αναγνωρίζεται σε ξεχωριστή κοινότητα, αποσπώμενος από την κοινότητα του Αγίου Δημητρίου (Μπραχάμι), τμήμα της οποίας ήταν μέχρι τότε. Το Διάταγμα φέρει τις υπογραφές του Παύλου Κουντουριώτη, προέδρου της Δημοκρατίας και του Κ. Ζαβιτσάνου, Υπουργού Εσωτερικών. Σύμφωνα με την απογραφή της 15-16 Μαΐου 1928, στην Ηλιούπολη που τότε ανήκε ακόμη στην Κοινότητα Αγίου Δημητρίου, καταγράφηκαν 569 κάτοικοι, από τους οποίους οι 293 άνδρες και οι 276 γυναίκες. 10. Επίσημη σύσταση «Ειδικού Ταμείου Εφαρμογής Σχεδίου Πόλεως Ηλιουπόλεως»* Με Προεδρικό Διάταγμα της 29ης Οκτωβρίου 1928 συστάθηκε επισήμως το «Ειδικό Ταμείο Εφαρμογής Σχεδίου Συνοικισμού Ηλιουπόλεως», το οποίο στη συνέχεια συμπληρώθηκε με νεώτερο Διάταγμα. Στην πενταμελή Διοικούσα Επιτροπή του «Ταμείου», πρόεδρος ορίστηκε ο Ανάργυρος Δημητρακόπουλος, Επιθεωρητής Δημοσίων Έργων, ως εκπρόσωπος του Κράτους, οι Α. Κορίζης και Γ. Κοφινάς, ως εκπρόσωποι των οικιστών, ο Παύλος Δρανδάκης ως εκπρόσωπος των Εταιριών και ο Αλέξιος Νάστος, ο οποίος θεωρείτο ως ιδιοκτήτης της συνολικής έκτασης, μέρος της οποίας είχε παραχωρηθεί το 1924 στην Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία» για την δημιουργία του «Συνοικισμού Ηλιουπόλεως». Σύμβαση 956/30.4.1929* Με την υπ’ αριθμ. 956/30.4.1929 Σύμβαση μεταξύ της Εταιρίας «Δρανδάκης Πάγκαλος και Σία», της «Εταιρίας Συγκοινωνιών Ηλιουπόλεως» και του Αλεξίου Νάστου, αφ’ ενός και του Ανάργυρου Δημητρακόπουλου, Προέδρου της Διοικούσας Επιτροπής του «Ειδικού Ταμείου Εφαρμογής Σχεδίου Συνοικισμού Ηλιουπόλεως», καθορίζεται ότι μεταβιβάζονται στο Ειδικό Ταμείο απαιτήσεις 8.222.027,40 δρχ των προαναφερθέντων συμβαλλομένων Εταιριών κατά οικιστών του Συνοικισμού. [29] Με την ίδια Σύμβαση, η Εταιρεία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία» και ο Αλέξιος Νάστος παραχωρούν και μεταβιβάζουν «οικόπεδα εκτάσεως συνολικώς πήχεων τεκτον. τετραγ, 197.443,35 ελεύθερα ρυμοτομίας… εις το Ειδικόν Ταμείο Εφαρμογής Σχεδίου Συνοικισμού Ηλιουπόλεως και αποξενούμεναι και απεκδυόμεναι παντός επί των άνω περιγραφέντων οικοπέδων και τετραγώνων δικαιωμάτων των κυριότητος, νομής και κατοχής, αποκαθιστώσι τέλειον κύριον και κάτοχοντων οικοπέδωνκαι τετραγώνων τούτων δυνάμενων να διακατέχη, νέμηται και διαθέτη αυτά ως βούλεται και κατά πλήρες ιδιοκτησίας δικαίωμα το Ειδικόν Ταμείον Εφαρμογής Σχεδίου Συνοικισμού Ηλιουπόλεως…». Ακόμη, δηλώνουν ότι: «…παραιτούνται ανεπιφυλάκτως παντός δικαιώματος κυριότητος και κατοχής επί των χώρων των προβλεπομένων υπό του εγκεκριμένου νομίμως σχεδίου ρυμοτομίας του Συνοικισμού Ηλιουπόλεως ως κοινοχρήστων ήτοι οδών, πλατειών και των δύο αλσών των εμφαινομένων εν τω εγκεκριμένω σχεδίω… άνευ ουδεμίας οιασδήποτε αξιώσεως προς αποζημίωσιν αυτών, ένεκεν της αιτίας ταύτης». 

Tέλος, «…μεταβιβάζονται εις την πλήρη κυριότητα νομή και κατοχή του Ταμείου, το υφιστάμενο δίκτυο υδρεύσεως μήκους 7.000 μέτρων περίπου,…η πετρελαιομηχανή συστήματος Μπόλινδερς δυνάμεως 12 ίππων, …τα δύο αυτοκίνητα λεωφορεία τα εκτελούντα την συγκοινωνίαν Αθηνών-Ηλιουπόλεως και παραχωρείται το υφιστάμενο γκαράζ μετά του σχετικού Συνεργείου, …καθώς και η χρήσις του Δημόσιου οδοστρωτήρος…». Ακόμη, επιτρέπεται στο Ειδικό Ταμείο «…άνευ οιουδήποτε ανταλλάγματος να προβαίνη εις την ιδίαις δαπάνες αμμοληψίαν και πετροληψίαν εκ των ρεμμάτων και των λατομείων των συμπεριλαμβανομένων εις τους τρεις τομείς του Συνοικισμού Ηλιουπόλεως...» . 1930: Κατάργηση του «Ειδικού Ταμείου» Την δημιουργία του «Ειδικού Ταμείου Εφαρμογής Σχεδίου πόλεως Ηλιουπόλεως», ακολούθησε μια προσπάθεια εκ μέρους του να αποσπάσει από τους οικιστές τα χρήματα που χρωστούσαν, με βάση το συμβόλαιο που είχαν υπογράψει με την Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία». Όπως αναφέρεται σε ανακοίνωση του «Ειδικού Ταμείου» (Φεβρουάριος 1929): «…Η Διοικούσα το Ταμείον Επιτροπή επιθυμούσα διακαώς την ταχείαν πρόοδον του συνοικισμού, υπέρ ής και αναμφιβόλως και αι ευχαί παντός οικιστού, ευρίσκεται υποχρεωμένη να ζητήση επί τούτου τη συνδρομήν σας, την οποίαν θα παράσχητε μόνον διά της ταχείας καταβολής των οφειλόμενων δόσεων και διά της εκπληρώσεως των αναληφθεισών υποχρεώσεών σας. Η συνδρομή σας αυτή είναι απαραιτήτως αναγκαία, διότι μόνον κατόπιν της συγκεντρώσεως των αναλόγων χρηματικών ποσών, θα καταστή δυνατή, είτε διά τούτων, είτε διά δανείου, τη εγγυήσει τούτω, η έναρξις της εκτελέσεως των αναγκαίων διά την πρόοδον και εξύψωσιν του συνοικισμού κοινωφελών έργων, εκ της εκτελέσεως των οποίων πολλά και αναμφισβήτητα δια πάντα οικιστήν θα προκύψωσι συμφέροντα…». [30] Μπροστά στην απροθυμία των οικιστών να πληρώσουν στο «Ειδικό Ταμείο» τα χρωστούμενα στην Εταιρία «Δρανδάκης–Πάγκαλος και Σία», το «Ταμείο» έστειλε στους οικιστές τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους (1929), την ακόλουθη Εγκύκλιο: «…Πληροφορούμεν υμάς ότι… η Διοικούσα Επιτροπή απεφάσισε όπως παρατείνη επί τρίμηνον… την προθεσμίαν της εκπτώσεως των δεδουλευμένων τόκων… προς διευκόλυνσιν των καθυστερούντων τας δόσεις αυτών οικιστών… επί τη ελπίδι ότι οι οικισταί θα επωφεληθώσι του ευεργετήματος τούτου, όπερ πρέπει να σημειωθεί ότι παρέχεται διά τελευταίαν φοράν…». Ωστόσο, παρ όλες τις εκκλήσεις, οι οικιστές είχαν χάσει πλέον την εμπιστοσύνη τους όχι μόνο προς την Εταιρία αλλά και προς την Διοικούσα Επιτροπή του Ειδικού Ταμείου, καθώς και προς τους εκπροσώπους των οικιστών. Παραθέτω στη συνέχεια αποσπάσματα από Υπόμνημα που απέστειλε (10/1/1930) προς τον Πρόεδρο του «Ταμείου Έργων» ο Αλέξανδρος Κωνσταντόπουλος, εκ των ιδρυτών και πρωτοστάτης του Σωματείου «Ένωσις οικιστών Ηλιούπολης–Έργα» καθώς και πρόεδρος της προσωρινής Επιτροπής του Ταμείου Έργων. «…Πληροφορούμαι, μετά λύπης μου, ότι τα μέλη του Ταμείου παρητήθησαν, διότι δεν δύναται το ιδρυθέν Ταμείον ν’ ανταποκριθή εις τας υποχρεώσεις του. Ότι γίνεται σκέψις περί αντικαταστάσεως των παρητηθέντων μελών αυτού, και εγένοντο ακόμη και προτάσεις όπως το Ταμείον τούτο ανατεθή εις την Κοινότητα… Είναι αληθές ότι, το Ταμείον ιδρύθη δι’ επιτυχών ενεργειών της Εταιρίας και του ιδιοκτήτου οι οποίοι επιδίωξαν την σύστασίν του διότι είχον ανάγκη και εβιάζοντο μάλιστα να δικαιολογήσωσι δι αυτού τας πράξεις των και να απαλλαγώσι βαρυτάτων ευθυνών και υποχρεώσεων ως συνεργάται κοινού σκοπού και κοινής ωφέλειας επί των κερδών. Διά των τοιούτων ενεργειών παρεσύρθησαν οικισταί τινές και μετ’ αυτών έθεσαν τας βάσεις του Ταμείου. Επειδή όμως υπήρχεν ανάγκη απαραίτητος όπως εις μίαν τοιαύτην συμφωνίαν αντιπροσωπευθώσι και οι οικισταί, τρία άτομα εκ των παρασυρθέντων προθυμοποιήθησαν και εδέχθησαν να παραστώσιν ως δήθεν εντολοδόχοι των οικιστών. Το ότι δεν υπήρξαν οι υπογράψαντες εκ μέρους των οικιστών εντολοδόχοι αυτών, εκτός των απείρως άλλων αποδείξεων, τας οποίας δυνάμεθα να σας παραθέσωμεν, σημειούμεν μόνο ως επαρκή τα γεγονότα ότι δεν εξελέγησαν τα πρόσωπά ταύτα, ως αντιπρόσωποι των οικιστών εις το Ταμείον, ως είχεν αποφασισθή κατά τις διαπραγματεύσεις, ούτε οι οικισταί ανεγνώρισαν τας πράξεις των, εξ ού προήλθεν και η αποτυχία του Ταμείου…». Κατόπιν του συνολικού αδιέξοδου στο οποίο είχε περιέλθει το «Ειδικό Ταμείο εφαρμογής σχεδίου Ηλιουπόλεως» λόγω της αδυναμίας της Εταιρίας «Δρανδάκης Πάγκαλος και Σία» να εκτελέσει τα έργα τα οποία είχε αναλάβει να κάνει, και λόγω της στάσης πληρωμών των οικιστών, το Ταμείο καταργήθηκε και η περιουσία του περιήλθε στην Κοινότητα Ηλιουπόλεως [31] 

Πολεοδομική εξέλιξη της Ηλιούπολης 

Μετά την οριστική έγκριση του πρώτου ρυμοτομικού σχεδίου της Ηλιούπολης, το 1928, αρχίζουν από τη μεριά της Εταιρείας "Δρανδάκης - Πάγκαλος και Σία", καθώς και από τον Κώστα Νάστο (ο οποίος είχε διαδεχθεί τον Αλ. Νάστο, που πέθανε το 1929), οι προσπάθειες για επέκταση του σχεδίου πόλεως. Αυτές οι προσπάθειες βρίσκουν αντίθετη μια μεγάλη μερίδα των κατοίκων, οι οποίοι δεν μπορούσαν - και σωστά - να δεχτούν τους λόγους της επέκτασης, εφόσον ο εντός σχεδίου συνοικισμός παρέμενε αραιοδομημένος (350 οικογένειες υπήρχαν όλες κι όλες), χωρίς στοιχειώδεις εγκαταστάσεις τεχνικής υποδομής και κοινωνικού εξοπλισμού, εγκαταστάσεις τις οποίες είχε υποχρέωση να κάνει η Εταιρεία, αλλά δεν έκανε. Παρ' όλα αυτά, η Εταιρεία προχωρεί το 1929, σε μια πρώτη προσπάθεια να πωλήσει οικόπεδα στην περιοχή "Κοπανάς" (στα σύνορα με το Βύρωνα), αλλά αποτυγχάνει και αναγκάζεται να επιστρέψει τα χρήματα πίσω στους αγοραστές. Αγία Μαρίνα Ωστόσο, Εταιρεία και Νάστος, επανέρχονται το 1931, χρησιμοποιώντας σαν μοχλό πίεσης κάποιον "Λαϊκό Οικοδομικό Συνεταιρισμό" (από τυπογράφους του Εθνικού Τυπογραφείου) και καταφέρνουν ύστερα από αληθινή μάχη να πετύχουν την έγκριση του Κοινοτικού Συμβουλίου (4 Μαΐου 1931) για την επέκταση στην περιοχή του Ε τομέα, δηλαδή στην περιοχή της σημερινής Αγίας Μαρίνας (η οποία τότε αναφερόταν σαν "Λαϊκός Τομέας", σε αντίθεση με τους άλλους τομείς, που ήταν "Εξοχικοί", κλπ.). Αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι και στην περίπτωση αυτή, η απόφαση του Κοινοτικού Συμβουλίου επαναλαμβάνει ένα ανάλογο παραμύθι με το Πρώτο Διάταγμα Ρυμοτομίας του 1925. Ότι δηλαδή στην περιοχή επέκτασης (αρχικά 1.000 στρεμμάτων), θα διατεθούν 2.000 πήχεις για Ναό, 3.000 πήχεις για βιβλιοθήκη, 4.000 πήχεις για θέατρο, 4.000 πήχεις για νοσοκομείο, 3.000 πήχεις για σχολείο, 2.000 πήχεις για λουτρά και τουλάχιστον 10 στρέμματα για άλση. Εξάλλου προβλέπονταν εμπορικός τομέας 50.000 πήχεων, με πιθανή επέκταση άλλες 50.000 πήχεις. Για όσους γνωρίζουν την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στην Αγία Μαρίνα, την πιο υποβαθμισμένη και πυκνοδομημένη περιοχή της Ηλιούπολης, με τις μεγαλύτερες ελλείψεις σε εγκαταστάσεις κοινωνικού εξοπλισμού και τους χειρότερους όρους δομήσεως, γίνεται πιο εύκολα κατανοητό το μέγεθος του εμπαιγμού και της θρασύτητας της Εταιρείας, του Κ. Νάστου και των ανθρώπων τους στο τότε Κοινοτικό Συμβούλιο (Αθ. Λουκίδης και Ερρίκος Δαλμάρ). Αξίζει, για την ιστορία, να σημειώσουμε ότι ενάντια στην πρώτη αυτή επέκταση (που έγινε τελικά την 27/7/32 - ΦΕΚ 241), αντιτάχθηκαν σθεναρά ο πρώτος Πρόεδρος της Κοινότητας Ηλιούπολης Θ. Παλαμίδης και ο Σύμβουλος Καρτζαλιάκος. [32] Άλλες επεκτάσεις του σχεδίου πόλεως. Στις επόμενες επεκτάσεις του σχεδίου πόλεως δεν θα σταθούμε ιδιαίτερα, όχι γιατί δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία, αλλά γιατί δεν είναι δυνατόν να γίνει μια πλήρης παρουσίαση στα πλαίσια της παρούσας μελέτης. Επιγραμματικά μόνο θα αναφέρουμε: * Το 1941 γίνεται επέκταση στην περιοχή του Δ τομέα, δηλ. στη σημερινή Κάτω Ηλιούπολη, με όρους δομήσεως καλύτερους από αυτούς της Αγίας Μαρίνας (πρασιές, σύστημα μικτό, κλπ). * Το 1954 γίνεται επέκταση στην περιοχή Συκιές, κοντά στον Άγιο Κωνσταντίνο, στα σύνορα με τη Χαραυγή, ενώ μέχρι το 1957 ακολουθούν μια σειρά τροποποιήσεις και μικρότερες επεκτάσεις του σχεδίου πόλεως. Της επίσημης επέκτασης στην περιοχή αυτή, προηγείται βέβαια η αυθαίρετη δόμηση, πράγμα που είναι και σήμερα ακόμα εμφανές (αναντιστοιχία οικοδομικών γραμμών, μη διανοιχθέντες δρόμοι, κλπ). Στις Συκιές, όπως και στην Αγία Μαρίνα, οι δρόμοι είναι στενοί, δεν υπάρχουν πρασιές, το σύστημα είναι συνεχές, ενώ οι μεγάλες υψομετρικές διαφορές και οι μεγάλες κλίσεις του εδάφους που επικρατούν, την καθιστούν σαν μια από τις πλέον προβληματικές περιοχές της Ηλιούπολης. * Το 1955 γίνεται μια επέκταση στην περιοχή του Λόφου Γερμανού, κοντά στα σύνορα με το Δήμο Υμηττού. * Το 1957 γίνεται μια δεύτερη - μικρή αυτή τη φορά - επέκταση στην Κάτω Ηλιούπολη (Λεωφόρος Βουλιαγμένης - Εθνάρχου Μακαρίου - Ηρώς Κωνσταντοπούλου - Λεωνίδου). * Το 1960 γίνεται επέκταση στην περιοχή του Συνεταιρισμού Εργατών Τύπου, στην Κάτω Ηλιούπολη, όπου μέχρι τότε βρίσκονταν και λειτουργούσαν παραγωγικά τα "περιβόλια Μαμάη". Αυτή είναι και η τελευταία μεγάλη περιοχή που ξεπουλά ο Κ. Νάστος ή οι κληρονόμοι του. Είναι στα όρια του αρχικού "κτήματος Καρά" και σχεδόν δίπλα στο "μικρό χωρίδιον Καράς” [33] 

Πρώτη απόπειρα οικοπεδοποίησης του δάσους – Πρώτη διένεξη του δημόσιου με τους Νάστους, 1950 

 Ας ξαναγυρίσουμε πίσω κι ας έρθουμε στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, για να δούμε από κοντά ένα χαρακτηριστικό γεγονός, που παραλίγο να σημαδέψει την εξέλιξη και τη φυσιογνωμία της Ηλιούπολης: την απόπειρα ρυμοτόμησης και οικοπεδοποίησης του δάσους Υμηττού. Όπως αφηγείται ο Θανάσης Λώλας, πρώην Αντιδήμαρχος, (εφημερίδα ΑΛΗΘΕΙΑ Νο 43 - Απρίλης 1980): “… Το 1951 – 52 ήταν η εποχή που η Αθήνα είχε γεμίσει επαρχιώτες. Μετά την κατοχή και τον τερματισμό του εμφυλίου πολέμου, χιλιάδες επαρχιώτες κατέκλυσαν την Αθήνα για να βρουν εργασία και ασφάλεια, γιατί στην ύπαιθρο οργίαζε η παρακρατική τρομοκρατία. Όλοι αυτοί έπρεπε να στεγαστούν και για να χτίσουν σπίτια χρειάζονταν οικόπεδα. Η Ηλιούπολη την εποχή εκείνη δεν είχε καλύψει το 10% από οικοδομές στο εγκεκριμένο σχέδιό της, τα οικόπεδα ήταν απούλητα και μάλιστα ο Νάστος τα έσπερνε κριθάρι. Η Επιχείρηση Νάστου έκανε διάνα στις προβλέψεις της σχετικά με τη ζήτηση οικοπέδων και παρά το γεγονός ότι διέθετε χιλιάδες οικόπεδα εντός σχεδίου, δεν άφησε ανεκμετάλλευτη την περίσταση... Άρχισε να χωρίζει σε οικόπεδα (και να πουλά) ...το ανατολικό τμήμα της πόλης στις παρυφές του Υμηττού ...χωρίς να επιδιώξει να το εντάξει στο σχέδιο πόλεως... Αφού όμως τελείωσαν τα τοπογραφικά συνεργεία, για να γίνει η χάραξη των οικοπέδων, έπρεπε να ανοίξουν οι δρόμοι. Τότε μπήκαν οι μπουλντόζες και άρχισαν να σκάφτουν τα χώματα και να ξεριζώνουν τα δέντρα. Κι όταν προχώρησαν βαθιά μέσα στο δάσος, τότε οι Ηλιουπολίτες συνειδητοποίησαν τη μεγάλη ζημιά που γινόταν σε βάρος τους, δηλαδή την καταστροφή του δάσους. Η αντίδρασή τους ήταν άμεση: Πραγματοποίησαν ένα μεγάλο συλλαλητήριο στην κεντρική πλατεία. Διαμαρτυρήθηκαν για τις ενέργειες αυτές του Νάστου να οικοπεδοποιήσει το δάσος. Αμφισβήτησαν την κυριότητα του Νάστου σε αυτούς τους χώρους. Ζήτησαν από το κράτος να προστατέψει το δάσος. Ζήτησαν να ελεγχθούν οι τίτλοι κυριότητας του Νάστου. Αποτέλεσμα ήταν η επέμβαση του Υπουργείου Γεωργίας, το οποίο απέβαλε τον Κ. Νάστο από το δάσος του Υμηττού που μέχρι τότε εκμεταλλευόταν (μάζευε το ρετσίνι από τα πεύκα), περιέφραξε τη δασική έκταση με συρματοπλέγματα και κήρυξε αναδασωτέα περιοχή την ενδιάμεση έκταση από τα όρια του σχεδίου πόλεως της Κοινότητας Ηλιούπολης και μέχρι το συρματόπλεγμα της δασικής έκτασης. Ύστερα από αυτά, πολλοί από τους αγοραστές απειλούσαν να κάνουν μήνυση στο Νάστο ότι τους εξαπάτησε και τους πούλησε οικόπεδα που δεν κατείχε. Ο Νάστος τότε έβγαλε μια ανακοίνωση και καλούσε τους αγοραστές να διαπραγματευτούν μαζί του και όσοι θέλουν οικόπεδα θα τους παραχωρούσε άλλα, εντός του σχεδίου Ηλιουπόλεως, όσοι δεν ήθελαν, θα τους επέστρεφε πίσω τα χρήματά τους. Έτσι κι έγινε. Έμειναν όμως μερικοί που κράτησαν τα αγροτεμάχια και που και σήμερα είναι εκτός σχεδίου. ..." [34] Αυτά λοιπόν αναφέρει ο Θανάσης Λώλας κι εμείς συμπληρώνουμε ότι ο Κ.Νάστος και οι κληρονόμοι του (Σαρλάς, κλπ) απέτυχαν τελικά να οικοπεδοποιήσουν το δάσος, παρόλο ότι είχαν καταφέρει από το 1950 να βγει Βασιλικό Διάταγμα "Περί άρσεως αναδασώσεως εξ εκτάσεως 1.250 στρεμμάτων του ιδιόκτητου δάσους Νάστου της περιφερείας Ηλιουπόλεως" (ΦΕΚ 299 - 18/8/1950). 

Δηλαδή, ενώ είχαν καταφέρει με το Διάταγμα να αναγνωριστεί το δάσος σαν ιδιοκτησία τους, τελικά, με τους αγώνες και τις κινητοποιήσεις του λαού, με επικεφαλής τον τότε πρόεδρο της Κοινότητας Αναστάσιο Αναστασιάδη, τα πράγματα αντιστράφηκαν και ο Νάστος δέχτηκε την πρώτη του σοβαρή ήττα, η οποία είχε στη συνέχεια ανυπολόγιστα θετικές συνέπειες για την εξέλιξη της Ηλιούπολης. Έτσι το δάσος Υμηττού σώθηκε για μια ακόμα φορά, όπως είχαν καταφέρει οι Ηλιουπολίτες να το σώσουν και κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής από τον κίνδυνο παράνομης υλοτομίας. Σημαντικό ρόλο στη διάσωση του δάσους έπαιξε απ' ότι φαίνεται και ο κατά καιρούς Πρόεδρος της Κοινότητας Πάνος Κωνσταντινίδης. Συνέχεια της διένεξης του Δημοσίου με το Νάστο - Περιοχή "Κτηνιατρείου" Παρ΄ όλη την απόφαση αποβολής του Νάστου από το δάσος και την περίφραξη του Υμηττού, το 1952 - 53, αυτός και οι κληρονόμοι του εξακολούθησαν να ισχυρίζονται ότι όριο της ιδιοκτησίας τους ήταν η κορυφογραμμή του Υμηττού! Γύρω στα 1960 αποφασίστηκε από το Υπουργείο Γεωργίας η μεταφορά από το Βοτανικό στην Ηλιούπολη του "Δημόσιου Κτηνοτροφείου", το οποίο θα εξελισσόταν σε Ινστιτούτο Τεχνικής Γονιμοποίησης. Είχαν ήδη αρχίσει οι οικοδομικές εργασίες, εντός της αναδασωτέας ζώνης, στην [35] περιοχή "Βαμβακιά", όταν ο Κ.Νάστος αντέδρασε και έκανε αγωγή προσωρινών μέτρων κατά του Δημοσίου. Τότε το Δημόσιο με την 314/688 απόφαση στις 27/1/1961 κήρυξε απαλλοτριωτέα την περιοχή με κοινή απόφαση Υπουργείου Οικονομικών και Υπουργείου Γεωργίας, λόγω Δημόσιας ωφέλειας. Ο Νάστος προσέφυγε στο Συμβούλιο Επικρατείας και με την 1847/61 απόφασή του ακυρώθηκε η προηγούμενη διοικητική απόφαση των Υπουργείων Οικονομικών και Γεωργίας, γιατί δεν προσδιοριζόταν η έννοια της δημόσιας ωφέλειας. Έτσι ματαιώθηκε τότε η εγκατάσταση του "Δημόσιου Κτηνοτροφείου" στην Ηλιούπολη και τα ερείπιά του μένουν, για να θυμίζουν στους παλαιότερους κάποιες άλλες εποχές... Τελικά, τα ερείπια αυτά εντάχθηκαν στις διαμορφώσεις του χώρου γύρω από τα γήπεδα του τένις, στο Αθλητικό Κέντρο Πανοράματος. 

Το όραμα της τουριστικής ανάπτυξης, 1960 

 Ίσως να φαίνεται παράξενο στους σημερινούς κατοίκους της Ηλιούπολης, αλλά, μέχρι τη δεκαετία του '60, υπήρχε στους παράγοντες της πόλης (και σ' ένα βαθμό και στους κατοίκους της) ένα όραμα τουριστικής ανάπτυξης της Ηλιούπολης. Αρχικά βέβαια, γύρω στα 1925 - 1940, η Ηλιούπολη ήταν πράγματι μια "εξοχή" κοντά στην Αθήνα, που προσέλκυε εκδρομείς, φυσιολάτρες και κυνηγούς. Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι την πρώτη περίοδο ο πληθυσμός της Ηλιούπολης ήταν "κυμαινόμενος": Μεγάλωνε τα καλοκαίρια με την άφιξη Αθηναίων που έρχονταν να κάνουν τις διακοπές τους εδώ επωφελούμενοι από το ωραιότατο κλίμα της περιοχής, και λιγόστευε το [36] χειμώνα. Έτσι δημιουργήθηκε σιγά - σιγά η εντύπωση σε αρκετούς ντόπιους παράγοντες ότι η Ηλιούπολη θα μπορούσε να αναπτυχθεί και τουριστικά. Βλέπουμε λοιπόν το 1960 να κυκλοφορεί στην Ηλιούπολη ένας "Γενικός Οδηγός Ηλιουπόλεως", ο οποίος στην εισαγωγή του συγγραφέα του (Βασ. Καραχάλιος) ανέφερε μεταξύ άλλων: " ... Είναι γνωστό πως μεταπολεμικά, κυρίως τα τελευταία χρόνια, μέσα στο διεθνή τουρισμό παρατηρείται και στον πληθυσμό της χώρας μας ... η επιθυμία του να επισκέπτεται με τη σειρά πόλεις, αρχαιολογικούς χώρους και τοπία και να επικοινωνεί συχνότερα με την ελληνική επαρχία. ... Επειδή κάθε μέρος της πατρίδας μας έχει και κάποια αρχαιολογική θέση, μνημείο ή κάποιο ευχάριστο τοπίο ή συνοικισμό, για ολιγοήμερη ή ολιγόωρη παραμονή και επειδή ένα από αυτά μέσα στην Αττική, είναι και η Ηλιούπολις, αποφάσισα να βγάλω τον οδηγό της. Πρώτα λοιπόν ως σύσταση για όσους δεν την γνωρίζουν ή δεν την ξέρουν καλά, αφού είναι το θεαματικότερο προάστιο, με αρκετό υψόμετρο, κλίμα υγιεινό και αρκετό πράσινο, χάρις στα ριζά του Υμηττού που είναι χτισμένο. Δηλαδή πράγματα που δεν συναντάει κανείς εύκολα βγαίνοντας από την Αθήνα για λίγες ώρες και με λίγα έξοδα ... " Αυτά γράφονταν γύρω στα 1960 ... Όμως το όραμα της τουριστικής ανάπτυξης της Ηλιούπολης, άρχισε να γίνεται πιο χειροπιαστό όταν, το 1964, η περιοχή του Προφήτη Ηλία χαρακτηρίζεται από τον Ε.Ο.Τ. σαν τουριστική και μια Ελβετική (ή Δανέζικη κατ' άλλους) εταιρία, παίρνει άδεια να φτιάξει ένα μεγάλο ξενοδοχειακό συγκρότημα εκεί ή ενός "νέου τύπου τουριστικού χωριού" για διανοούμενους και συνταξιούχους. Ήταν η εποχή του ξενοδοχείου–καζίνου "Μον - Παρνές" και όπως ήταν φυσικό, η Ηλιούπολη άρχισε να συζητά με ενδιαφέρον το ενδεχόμενο ενός ξενοδοχειακού συγκροτήματος στην περιοχή μας. Φήμες περί "τελεφερίκ που θα ένωνε το ξενοδοχείο με τη θάλασσα" κυκλοφορούσαν έντονα και, γενικά, η φαντασία του κόσμου είχε απογειωθεί. Δεν ξέρουμε που ακριβώς σκάλωσε το ζήτημα και καθυστέρησε. Πάντως με το πραξικόπημα του '67, η εταιρία φαίνεται ότι έπαψε πλέον να ενδιαφέρεται και έτσι τελικά αποχαρακτηρίστηκε από τον Ε.Ο.Τ. η περιοχή σαν "τουριστική", δίνοντας τέλος στο "όραμα " της τουριστικής ανάπτυξης της Ηλιούπολης 

Τα «αστυνομικά»,1964

 Μια ακόμα απόπειρα για την οικοπεδοποίηση του δάσους του Υμηττού, εκδηλώνεται γύρω στα 1965, αυτή τη φορά όχι από το Νάστο και τους κληρονόμους του, αλλά από το ίδιο το κράτος. Σύμφωνα με αφήγηση του Θανάση Λώλα, τότε Δημοτικού Συμβούλου, το 1964, επί κυβερνήσεως Γεωργίου Παπανδρέου, παραχωρήθηκε στον Οικοδομικό Συνεταιρισμό των Αστυνομικών η "πράσινη ζώνη", δηλαδή η ζώνη ανάμεσα στην Ηλιούπολη και το συρματόπλεγμα που υπήρχε στο βουνό, από τον Καρέα μέχρι τον Προφήτη Ηλία. Όμως η "πράσινη ζώνη" επεκτεινόταν και μέσα στο δάσος, πράγμα που σήμαινε την οικοπεδοποίηση ενός σημαντικού τμήματος του δάσους, που περιλάμβανε περίπου 7.000 δέντρα. [37] Όπως ήταν φυσικό, ο κόσμος αντέδρασε και, προς τιμήν του, αντέδρασε και ο τότε Δήμαρχος Παύλος Πεντάρης, παρόλο που ανήκε στην κυβερνητική παράταξη. Γίνανε μεγάλες συγκεντρώσεις, μαζεύτηκαν χιλιάδες υπογραφές, με βασικό αίτημα τη "σωτηρία του δάσους". Από την άλλη πλευρά, η παράταξη της Δεξιάς (Ζωγράφος, κλπ.), όχι μόνο δεν αντέδρασε, αλλά υποστήριζε ότι όλες οι διαμαρτυρίες οφείλονταν στο ότι αριστεροί και κεντρώοι δεν ήθελαν τους Αστυνομικούς στην Ηλιούπολη, επειδή θα αλλοιώνονταν οι εκλογικοί συσχετισμοί ... Εν τω μεταξύ έγινε η αποστασία του 1965 και το ζήτημα εκκρεμούσε. Γίνανε διάφορες ζυμώσεις και τελικά οι Αστυνομικοί δέχτηκαν την πρόταση που έκανε ο Θανάσης Λώλας, να μεταφερθούν λίγο παραπέρα από τον Προφήτη Ηλία, στη σημερινή δηλαδή θέση. Στην πρόταση υπήρχαν και δύο άλλα σημεία: να μη γίνονται μεταπωλήσεις και να μην χτίζονται παρά μόνο διώροφα κτίρια. Όσον αφορά το πρώτο σημείο, είναι σήμερα γνωστό ότι περιορισμένες ιδιοκτησίες ανήκουν πλέον σε Αστυνομικούς - οι περισσότεροι τα πούλησαν κερδοσκοπώντας, όπως γινόταν στους περισσότερους συνεταιρισμούς. Όσον αφορά το δεύτερο σημείο, σχετικά με τα διώροφα, είναι εμφανές ότι επίσης δεν εφαρμόστηκε στην πράξη. Το 1967 μπήκε η περιοχή του συνοικισμού των Αστυνομικών στο σχέδιο πόλεως, το "Πανόραμα" όπως λέγεται σήμερα και με την αύξηση των συντελεστών δόμησης μέχρι 40% που δόθηκε σε όλο το λεκανοπέδιο, κατά τα χρόνια της Χούντας, τα "Αστυνομικά" μεταβλήθηκαν σε ένα θηριώδες τοπίο με πενταόροφες πολυκατοικίες, στην καρδιά, σχεδόν, του Υμηττού. 

«Αστυνομικά»-Χαλικάκι -Απόφαση 4910/1977 Εφετείου Αθηνών. Όμως, αν μη τι άλλο, οι Αστυνομικοί και ο Συνεταιρισμός τους, προσέφεραν - άθελά τους - μια σημαντική υπηρεσία στην Ηλιούπολη: Η διένεξή τους με τους κληρονόμους του Νάστου (οι οποίοι εξακολουθούσαν να διεκδικούν την περιοχή που παραχωρήθηκε στους Αστυνομικούς), προκάλεσε την ιστορική απόφαση 4910 / 77 του Εφετείου Αθηνών. Η απόφαση αυτή, μεταξύ άλλων ανέφερε ότι «... εκ πλάνης των οργάνων του Δημοσίου, τα οποία, εξ ασυγγνώστου αμελείας παρέλειψαν να εξετάσουν τους τίτλους του ενάγοντος (Νάστου), με αποτέλεσμα, πρέπει να σημειωθεί παρεμπιπτόντως, τεράστιαν ζημίαν του Δημοσίου, αφού ο ανωτέρω (Νάστος) δια της μεθόδου της επεκτάσεως της αρχικής περιουσίας του των "τεσσάρων ζευγαριών", δηλαδή 320 - 520 κατ' ανώτατον όριον στρεμμάτων ... επέτυχε να σφετερισθεί χιλιάδες στρεμμάτων γης κάτωθεν των προπόδων της δυτικής πλευράς του Υμηττού, τα οποία εκάλυψαν τον σημερινόν οικισμόν Ηλιουπόλεως...» "Όμως η ιστορική αυτή απόφαση του Εφετείου Αθηνών έγινε γνωστή στο λαό πολύ αργότερα, το 1980, και μάλλον συμπτωματικά θα μπορούσαμε να πούμε. [38] Είχε προηγηθεί η προσπάθεια οικοπεδοποίησης του πρώην λατομείου Χαλικάκη από τους κληρονόμους του Νάστου και η κινητοποίηση των κατοίκων της περιοχής ενάντια στην οικοπεδοποίηση και στην οικοδόμηση των 64 τελευταίων αδόμητων στρεμμάτων της περιοχής. Αξίζει εδώ να σημειώσουμε ότι η κινητοποίηση των κατοίκων της περιοχής Χαλικάκη ξεκίνησε όταν είδαν να ξεφυτρώνει στην καρδιά του χώρου αυτού μια διώροφη οικοδομή, η οποία είχε πάρει κανονική άδεια. Πράγμα που σημαίνει μιαν άλλη περίπτωση "ασυγνώστου αμελείας" της τότε Δημοτικής Αρχής αυτή τη φορά, η οποία έδωσε υψόμετρο για να κτιστεί η εν λόγω οικοδομή. Στη συνέχεια βέβαια, η τότε Δημοτική Αρχή, με επικεφαλής τον Δήμαρχο Δημήτρη Κιντή, διορθώνοντας το λάθος της, τέθηκε επικεφαλής του αγώνα των κατοίκων της περιοχής και αντιπαρατέθηκε δυναμικά με τους Νάστους. Ωστόσο, το οριστικό χτύπημα ενάντια στα σχέδια των κληρονόμων του Νάστου, να οικοπεδοποιήσουν και να οικοδομήσουν ότι δεν είχαν προλάβει ακόμα, δόθηκε με τη δημοσίευση, τον Απρίλιο του 1980, στην τοπική εφημερίδα "Αλήθεια" από τον πρώην Δημοτικό Σύμβουλο Θανάση Λώλα, της ιστορικής απόφασης 4910 / 77 του Εφετείου Αθηνών, που αναφέραμε παραπάνω. Μέχρι τότε, παρόλο που είχαν περάσει τρία σχεδόν χρόνια, η απόφαση είχε κρατηθεί μυστική από τον κόσμο, πράγμα που σήμαινε ότι οι κληρονόμοι του Νάστου είχαν την ευχέρεια και ξεπουλούσαν τα οικόπεδα που είχαν καταπατήσει. Έτσι, αφότου έγινε γνωστή η απόφαση του Εφετείου, η κατάσταση στο ζήτημα αυτό στράφηκε ενάντια στους Νάστους. 

 Η τότε Δημοτική Αρχή, Δημ. Κιντή αρνήθηκε να χορηγήσει πιστοποιητικά του Δήμου για μη οφειλή φόρων ακάλυπτων χώρων, πράγμα που ήταν απαραίτητο για τη σύνταξη συμβολαίων και δεν περιέλαβε τα οικόπεδα που θεωρούνταν καταπατημένα στους εκτιμητικούς κατάλογους του Δήμου που περιλάμβαναν τα φορολογούμενα οικόπεδα. Παράλληλα προχώρησε σε δενδροφυτεύσεις και πρόχειρες διευθετήσεις των καταπατημένων χώρων, πράγμα που είχε σαν αποτέλεσμα τις συνεχείς διενέξεις και μηνύσεις από τη μεριά των Νάστων. Με τον ερχομό της Κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, η κατάσταση αρχίζει να ξεκαθαρίζει περισσότερο. Τον Ιούνιο του 1982 με κατεπείγον έγγραφο του Υπουργού Οικονομικών Μ. Δρεττάκη προς τη Διεύθυνση Δημοσίων Κτημάτων, ζητείται η «άμεση καταγραφή ως δημοσίων κτημάτων, όλων των μη οικοδομημένων οικοπέδων της περιοχής Ηλιουπόλεως, τα οποία καταπατούνται υπό των κληρονόμων Νάστου και, εν συνεχεία, η έκδοση διοικητικής αποβολής των ως άνω καταπατητών ...». Μεσολαβεί μια περίοδος δύο περίπου ετών, όπου το ζήτημα μπλέκει σε κάποια γραφειοκρατικά γρανάζια και τελικά, ύστερα και από πιέσεις της Δημοτικής Αρχής Δ.Κιντή, η υπόθεση με τους καταπατητές Νάστους φαίνεται να κλείνει οριστικά, με την απόφαση του Υπουργού Οικονομικών 3950/1246/ 9.9.1984), όπου αναφέρεται ότι τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα των κληρονόμων Νάστου έχουν εξαντληθεί, καθόσον οι εκτάσεις που έχουν πωλήσει ξεπερνούν τα 5.000 στρέμματα, αντί των 320 στρεμμάτων, που ήταν η αρχική έκταση του «κτήματος Καρ [39] 16. Άλλοι καταπατητές της δημόσιας γης Η Ηλιούπολη, εκτός από τον μεγαλοκαταπατητή Νάστο και τους κληρονόμους του, είχε να αντιμετωπίσει και τους κληρονόμους του Π. Δρανδάκη. Ένας από αυτούς, ο αρεοπαγίτης Κιουσόπουλος (είχε παντρευτεί την αδελφή του Δρανδάκη), διεκδικούσε επί πολλά χρόνια περιοχές γύρω από τα ρέματα, τις οποίες προσπαθούσε να οικοπεδοποιήσει. Η Κοινότητα, η οποία είχε συμφωνήσει παλιότερα με την Εταιρεία να παίρνει άμμο από τα ρέματα, στηρίζονταν σε αυτήν την απόφαση και δεν επέτρεπε στον Κιουσόπουλο να τα ξεπουλήσει. Σύμφωνα με διήγηση του Θανάση Λώλα, γύρω στα 1965, η τότε Δημοτική Αρχή, δεχόμενη ισχυρές πιέσεις από τον Κιουσόπουλο, είχε αποφασίσει να έρθει σε κάποιον συμβιβασμό μαζί του. Δηλαδή να μπουν στο σχέδιο οι περιοχές που διεκδικούσε ο Κιουσόπουλος και να πάρει ο Δήμος ένα 40% από αυτές. Ευτυχώς όμως ένα συμπτωματικό γεγονός, επέτρεψε στην τότε Δημοτική Αρχή να μην προχωρήσει σε κανέναν συμβιβασμό με τον Κιουσόπουλο και να επιμείνει ότι αυτά που διεκδικούσε ο Κιουσόπουλος ανήκαν στο Δήμο. Η διένεξη αυτή συνεχίστηκε και επί Κ.Δελλαπόρτα, οπότε και έκλεισαν οριστικά οι διεκδικήσεις του Κιουσόπουλου. Ένα άλλο ζευγάρι καταπατητών στην Ηλιούπολη ήταν οι Ροδαράκης - Κωστάκης. Αυτοί αγόρασαν 2 στρέμματα από τον Κιουσόπουλο, με συμβόλαια κανονικά, και στη συνέχεια επέκτειναν τα όρια σε 6 στρέμματα. Και σ' αυτήν την περίπτωση, υπήρξε μια μακροχρόνια διένεξη με το Δήμο και το Ελληνικό Δημόσιο , η οποία συνεχίζεται μέχρι σήμερα και αφορά την περιοχή που περικλείεται ανάμεσα στις οδούς Σαράφη - Χρ. Σμύρνης - Μπέλλες. 

Τέλος, πρέπει να σημειώσουμε ότι εκτός από τους μεγαλοκαταπατητές, υπάρχουν και μια σειρά μικροκαταπατητές δημοσίων κοινόχρηστων χώρων. Δημοτική ιδιοκτησία Όπως είδαμε, από το 1928, ύστερα από αγώνες των κατοίκων, είχε συσταθεί στην Ηλιούπολη "Ειδικό Ταμείο εφαρμογής Σχεδίου συνοικισμού Ηλιουπόλεως", το οποίο την 30/4/1929, υπογράφει με τους Δρανδάκη - Πάγκαλο και Σία αφ' ενός και με τον Αλ. Νάστο αφ' ετέρου, την υπ' αριθμ. 956 Σύμβαση. Σύμφωνα με τη Σύμβαση αυτή, μεταβιβάζονται στο Ταμείο - και στη συνέχεια, με τη διάλυση του Ταμείου, στην Κοινότητα Ηλιούπολης - απαιτήσεις από πωλήσεις οικοπέδων και αυτούσια απώλητα οικόπεδα, συνολικής αξίας 8.722.027 δρχ. της εποχής εκείνης (1929). Έτσι η Εταιρεία παραχωρεί 150 οικόπεδα και 10 ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα συνολικής εκτάσεως 197.443 τ.τ. πήχεων, ο δε Αλ. Νάστος παραχωρεί 7 ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα συνολικής εκτάσεως 68.000 τ.τ. πήχεων (ή 45.000 τετρ. πήχεις κατά μιαν άλλη εκδοχή). [40] Η Εταιρεία μεταβιβάζει επίσης στην Κοινότητα ένα δίκτυο ύδρευσης 7.000 μ. περίπου, ο δε Αλ. Νάστος, μεταβιβάζει τη χρήση και τη νομή του φρέατος στην περιοχή Μαμάη (και το οποίο έβγαζε 1.000 μ3 νερού ημερησίως). Σύμφωνα εξάλλου με μια δεύτερη εκδοχή (Β. Καραχάλιος - Γενικός Οδηγός Ηλιουπόλεως - 1961), ο Αλ. Νάστος παρεχώρησε επίσης: * 1.000 τ.μ. στον Προφήτη Ηλία για δεξαμενή ύδατος * 2 οικόπεδα 1.974 τετρ. πηχ. για Κοινοτικό Μέγαρο * 6.000 τ.μ. για Δημοτικό Σχολείο * 25.000 τετρ. πήχ. για Νεκροταφείο * 55.000 τετρ. πήχ. για χρήση της Κοινότητας. Βέβαια, ο Νάστος κάποιες από αυτές τις "παραχωρήσεις" δεν τις έκανε χωρίς ανταλλάγματα. Π.χ. για να δώσει τα οικόπεδα για το 2ο Δημοτικό Σχολείο, ζήτησε και πέτυχε να υποβαθμιστεί το ρυμοτομικό σχέδιο μιας περιοχής, ανάμεσα στις πλατείες της Άνω και Κάτω Ηλιούπολης (οικόπεδα χωρίς πρασιές, μικρότερη κατάτμηση, κλπ.). Το γεγονός είναι ότι η Κοινότητα Ηλιούπολης από την ίδρυσή της, βρέθηκε στη σπάνια περίπτωση να διαθέτει μια δικιά της ιδιοκτησία γης, αρκετά σημαντική. Όμως οι διάφοροι Πρόεδροι που πέρασαν δεν κατάφεραν ή δεν θέλησαν να διαφυλάξουν αυτή τη Δημοτική περιουσία, πουλώντας την σχεδόν τζάμπα για να καλύψουν υποτίθεται κάποιες άλλες ανάγκες. Έτσι, επί προεδρίας Ζωγράφου, το 1960, πουλούσαν οικόπεδα της Κοινότητας, με αποτέλεσμα η Δημοτική ιδιοκτησία που απέμεινε να είναι σχεδόν ανύπαρκτη. 

Ιστορικό μεταβίβασης κτήματος Καρά 

 Σύμφωνα με στοιχεία που προέρχονται από δικαστικές αποφάσεις : • Το 1830, παρά την έκκλησή του τότε Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια να αγοράσουν Έλληνες τα κτήματα που μέχρι τότε ανήκαν σε Οθωμανούς, το “Κτήμα Καρά” πουλήθηκε από τον Τούρκο ιδιοκτήτη του α) στον Νικόλαο Καπετανάκη (δυόμισι ζευγάρια) με τα 315 και 316 χοτζέτια, β) στον Ιταλό Γαϊτάνο Μοράγια (ενάμισι ζευγάρι) με το 317 χοτζέτι • Το 1833, ο Γαϊτάνος Μοράγιας πούλησε το μερίδιό του στον Δομένικο Οριγόνε ( Συμβόλαιο 11621/1833), ο οποίος το μεταβίβασε στον Ουίλιαμ Μπελ-Ανδρέου (Συμβόλαιο 944/4.9.1833). Την ίδια χρονολογία, πούλησε και ο Νικόλαος Καπετανάκης το μερίδιο του στον Ουίλιαμ Μπέλ-Ανδρέου (Συμβόλαιο 29/11/1833). Ως όριο του κτήματος αναφέρεται το “Tηλεβούνι”. Τα Συμβόλαια αυτά, επικυρώθηκαν από την Δημογεροντία Αθηνών. [41] • Το 1834, ο Ουϊλιαμ Μπελ-Ανδρέου, πούλησε στον Βρετανό Κάρολο Βρεσβιντζ, ολόκληρο το “Κτήμα Καρά” (Συμβόλαιο 3781/390/26.6.1934) το οποίο ορίζεται ότι συνορεύει με το “Hμίθιο όρος” • Το 1836, η “Επιτροπή επί των κατά την Αττική και Εύβοια Οθωμανικών Κτημάτων” με τις αποφάσεις της 58, 59, 60 της 14/3/1836, φέρεται ότι ενέκρινε τις πωλήσεις του 1830, και αναγνωρίσθηκαν ως αρχικοί ιδιοκτήτες οι Ν. Καπετανάκης και Γαϊτάνος Μοράγιας. • Το 1866, ο Κάρολος Βρέσβιντζ, πούλησε το “Kτήμα Καρά” στον ναύαρχο Ιωάννη Σωτηριάδη (Συμβόλαιο 355/1866). Αυτός πέθανε το 1874 και το “Κτήμα Καρά” περιήλθε στα πέντε παιδιά του κατά ποσοστό 1/5 εξ αδιαιρέτου στο καθένα. • Το 1877, οι κληρονόμοι Σωτηριάδη το μεταβίβασαν στην Ισαβέλλα συζ. Αλεξάνδρου Σκουζέ (Συμβόλαιο 24653/30.4.1877). Το “Kτήμα Καρά” φαίνεται ότι κείται «κατά» τους πρόποδες της Δυτικής πλευράς του Υμηττού και ότι συνορεύει με το “Όρος Υμηττός”. • Το 1914 η Ισαβέλλα Σκουζέ δώρισε το “Κτήμα Καρά” στον σύζυγο και τα τρία παιδιά της (Δωρητήριο Συμβόλαιο 7014/26.3.1914), οι οποίοι το πούλησαν στον ομογενή εκ Ρουμανίας, Μιλτιάδη Σκουφή, (Συμβόλαιο 31742/18.7.1914) εκτός από δύο τεμάχια αγρών έκτασης 38.793 στρ. και 22 στρ. τα οποία είχαν πουληθεί προηγουμένως στον Παν. Μαλτσινιώτη (Συμβόλαια 45378/1908 και 7587/1914). • Το 1918 ο Αλέξιος Νάστος μίσθωσε από τον Μιλτ. Σκουφή, το “Κτήμα Καρά” το οποίο, σύμφωνα με το Μισθωτήριο Συμβόλαιο ανέρχεται σε 12.775 στρ. (Συμβόλαιο 36467/13.8.1918) . Το συμβόλαιο αυτό χαρακτηρίστηκε ως «τουλάχιστον ύποπτο και διάτρυτο» , από την απόφαση 23/1997 του Εισαγγελέα Εφετών Αθηνών Γεωργίου Σανιδά. • Το 1919, οι 41 καλλιεργητές του “Κτήματος Καρά” ζήτησαν την απαλλοτρίωσή του υπολογίζοντας την έκταση σε 14.000 στρ. Το κτήμα κηρύχθηκε απαλλοτριωμένο με το Βασιλικό Διάταγμα 24.9.1920, μαζί με άλλα 42 μεγάλα αγροκτήματα της Αττικής. Τελικά με την απόφαση 78592/1922 του Υπουργού Γεωργίας, η απαλλοτρίωση του Κτήματος δεν ολοκληρώθηκε. • Στις 28/7/1921 υπεγράφη προσύμφωνο αγοραπωλησίας του “Κτήματος Καρά” μεταξύ Μιλτ. Σκουφή και Αλεξίου Νάστου αντί 600.000 δρχ. (Πράξη 35133/1921), το οποίο προσδιορίζεται :κατά τη δυτική πλευρά του Υμηττού κείμενον αγροτικόν κτήμα όσης εκτάσεως κι αν είναι, ή κατά τα γνωστά αυτού όρια”. To 1922, οι κληρονόμου Μιλτ. Σκουφή πούλησαν το “Κτήμα Καρά” στον Αλέξιο Νάστο (Συμβόλαιο 3611/1922), το οποίο εμφανίζεται να έχει έκταση 12770 στρ. και προσδιορίζεται ως όριον “το όρος Υμηττός”. Στην κυριότητα των κληρονόμων Σκουφή παρέμειναν δύο τμήματα: α) το εκκλησάκι του Αγ. Γεωργίου με την γύρω απ’ αυτό έκταση 5 στρεμ. και β) έκταση 5 στρ. στο “Koντοπήγαδο” βόρεια του υπάρχοντος λατομείου του“Κτήματος Καρά”, με πρόσωπο επί της οδού Βουλιαγμένης. [42] • Από το 1923 έως το 1929 (σύμφωνα με τον δικηγόρο της οικογένειας Νάστου, Γ. Ζαχαρόπουλο) «… ο Αλ. Νάστος πουλά την υψηλή κυριότητα 300 περίπου στρεμμάτων αμπελιών στους εμφυτευτές τους και 2700 στρ. περίπου στην Εταιρεία “Δρανδάκης - Πάγκαλος” Το 1929 πέθανε ο Αλ. Νάστος και οι κληρονόμοι του φορολογήθηκαν για 9473 στρ. του κτήματος που είχαν απομείνει…» 18. Συμπεράσματα για το ιδιοκτησιακό καθεστώς στην Ηλιούπολη. Συνοπτικά, μπορούμε να πούμε ότι στην Ηλιούπολη γύρω στα 1920 καταγράφεται η "κλασική" περίπτωση ιδιοποίησης δημόσιας γης, μέσω διαδοχικών επεκτάσεων μιας αρχικής ιδιοκτησίας. Όπως αναφέρεται στην απόφαση 23/1997 του Εισαγγελέα Εφετών Αθηνών Γ.Σανιδά : «… α)Το κτήμα (τσιφλίκι) “Καρράς” είχε έκταση η οποία δεν υπερέβαινε τα 1.000 στρέμματα. Αυτή η έκταση μετεβιβάζετο κατά κυριότητα νομή και κατοχή με τα συνταγέντα συμβόλαια μέχρι το έτος 1922 ήτοι μέχρι την υπογραφή και του υπ΄ αριθμ. 3611/3-12-1922 συμβολαίου του συμβολαιογράφου Ηλία Λαχανά και αυτή η έκταση μετεβιβάσθη κατά κυριότητα νομή και κατοχή με το ανωτέρω συμβόλαιο υπό των κληρονόμων του Μιλτιάδη Σκουφή στον Αλέξιο Νάστο. β) Η ανωτέρω έκταση των χιλίων περίπου στρεμμάτων είχε δυτικό όριο τη σημερινή οδό Βουλιαγμένης και εκτεινόμενη προς ανατολάς κατελάμβανε τμήμα του σημερινού Δήμου Ηλιουπόλεως. γ) Μετά την με το ανωτέρω υπ΄ αριθμ. 3611/1922 συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Ηλία Λαχανά αγορά του κτήματος Καρράς” ή και ολίγον πρότερο, ο Αλέξιος Νάστος, ο οποίος ήταν και μισθωτής τμημάτων του ρηθέντος κτήματος, ήρχισε να εκδηλώνει πρόθεση καταπατήσεως και σφετερισμού εκτάσεων μη μεταβιβασθεισών με το ρηθέν υπ΄ αριθμ. 3611/1922 συμβόλαιο και ανηκουσών στο Δημόσιο, στο οποίο περιήλθε μετά την απελευθέρωση εκ του Τουρκικού ζυγού. Την αρωγή δια την υλοποίηση της τοιαύτης προθέσεως προσέφερε κατ΄ αρχάς η εταιρεία “Δρανδάκης – Πάγκαλος και Σία Ο.Ε.” με τη σύνταξη της υπ΄ αριθμ. 364/1925 πράξεως του συμβολαιογράφου Ηλία Δημητριάδη και των εις εκτέλεση αυτής συνταγέντων υπ΄ αριθμ. 545/1925, 962/1925, 1265/1925, 1265/1925, 2033/1926 και 299/1928 συμβολαίων του αυτού συμβολαιογράφου με τα οποία αφ΄ ενός ενεφανίσθη το κτήμα “Καρράς” να έχει ανατολικό όριο την κορυφογραμμή του Υμηττού και έκταση 13.000 περίπου στρεμμάτων και αφ΄ ετέρου μετεβιβάσθη υπό του Αλεξίου Νάστου προς την εταιρεία “Δρανδάκης – Πάγκαλος και Σία Ο.Ε.” έκταση τριών χιλιάδων περίπου στρεμμάτων. Έτσι με την ένταξη της ρηθείσης υπ΄ αριθμ. 364/1925 πράξεως και των εις εκτέλεση αυτής υπογραφέντων ως άνω συμβολαίων κατέστη πλέον ανάγλυφος και απτή η πρόθεση και ο στόχος καταπατήσεως και σφετερισμού εκτάσεων του Δημοσίου, ο [43] οποίος μέχρι τινος επετεύχθη από κοινού υπό του Αλεξίου Νάστου και των μελών της εταιρείας “Δρανδάκης – Πάγκαλος και Σία Ο.Ε”. Περαιτέρω την προσπάθεια καταπατήσεως και σφετερισμού εκτάσεων του Δημοσίου μετά το έτος 1929 συνέχισαν και επέτυχαν οι κληρονόμοι του Αλεξίου Νάστου, κατ΄ αρχάς με την υπογραφή του ρηθέντος υπ΄ αριθμ. 4499/1938 συμβολαίου του συμβολαιογράφου Αθηνών Ιωάννου Καρτσούνη και ετέρων εν συνεχεία συμβολαίων. Ο τρόπος με τον οποίο το Δημόσιο υπερασπίζεται τα δίκαιά του και διατί όχι ενεχομένη συνδρομή επιόρκων οργάνων της δημόσιας Διοικήσεως δεν είναι άσχετα με το γεγονός ότι οι επιδιώξαντες τον σφετερισμό δημοσίων εκτάσεων φερομένων ως αποτελουσών κατ΄ αυτούς τμήμα του κτήματος “Καρράς” είχαν εν πολλοίς επιτύχει το στόχο των μέχρι το έτος 1984, όταν εξεδόθη η ρηθείσα απόφαση του Υπουργού Οικονομικών. δ) Ο Αλέξιος Νάστος ουδεμίας εκτάσεως ήταν νομεύς και κύριος μετά τη μεταβίβαση προς την εταιρεία “Δρανδάκης – Πάγκαλος και Σία Ο.Ε” τριών χιλιάδων περίπου στρεμμάτων, τα οποία απετέλεσαν το αρχικό τμήμα του σημερινού Δήμου Ηλιουπόλεως και με τη μεταβίβαση των οποίων εκαλύφθη κατά πολύ η έκταση των χιλίων στρεμμάτων τα οποία κατελάμβανε το κτήμα “Καρράς” και των οποίων και μόνο έγινε κύριος με την αγορά δυνάμει του ρηθέντος 3611/1922 συμβολαίου. ε)Θέμα κτήσεως κυριότητος υπό του Αλεξίου Νάστου και των δικαιοδόχων του, εν οίς και οι ανακόπτοντες, δια χρησικτησίας, επί των πέραν των χιλίων περίπου στρεμμάτων εκτάσεων, οι οποίες δεν αποτελούν τμήμα του κτήματος “Καρράς” και τις οποίες κατέλαβαν και κατεπάτησαν παρανόμως και αυθαιρέτως οι ανωτέρω, δεν δύναται να τεθεί. Τούτο διότι αυτή, συντρεχούσης και της καλής πίστεως, θα έδει να είχε συμπληρωθεί μέχρι το έτος 1915. Όπως όμως εξετέθη ανωτέρω η αυθαίρετος και παράνομος κατάληψη των δημοσίων εκτάσεων ήρχισε μετά το έτος 1922 ή ολίγον πρότερον, οπωσδήποτε πάντως μετά το έτος 1915 και στ)Ουδέποτε ο Αλέξιος Νάστος και οι δικαιούχοι του, εκτήσαντο κυριότητα, νομή και κατοχή επί της ανηκούσης στο Δημόσιο επιδίκου εκτάσεως.....”. 

Επισήμανση: Στην απόφαση 8443/2000 του Εφετείου Αθηνών (8ο τμήμα) εμφανίζεται ο κτηνοτρόφος Κων. Νάστος, να είναι από το 1882, μισθωτής χορτονομής του κτήματος (Συμβόλαιο 29391/15.4.1882) και ότι από το 1889, οι γιοι του Αλέξιος και Ιωάννης, μίσθωσαν όλη την χορτονομή του κτήματος (Συμβόλαιο 1457/1-4-1889). Είναι προφανές ότι τα συμβόλαια αυτά –των οποίων η εγκυρότητα πρέπει να ελεγχθεί- εμφανίστηκαν προκειμένου να υποστηριχθεί ότι οι πρόγονοι του Νάστου είχαν χρησικτησία της ευρύτερης περιοχής, πέραν του «Κτήματος Καρά», από το …1882. 19.Αγώνες για την κατοχύρωση της δημόσιας γης. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1950 η ασυδοσία των καταπατητών αρχίζει να περιορίζεται, χάρις στη σθεναρή στάση του Υπουργείου Γεωργίας και της τότε Κοινοτικής Αρχής Ηλιουπόλεως. Έτσι αποτρέπεται η ρυμοτόμηση του δασικού χώρου του Υμηττού, δημιουργούνται όμως μερικοί πυρήνες μικροαυθαιρετούχων και μικροκαταπατητών οι οποίοι τα επόμενα χρόνια συσπειρώνονται σε "ομάδα πίεσης" και απαιτούν την ένταξη στο [44] σχέδιο πόλεως της διακατεχόμενης δημόσιας δασικής περιοχής, που εμφανίζουν ως ιδιοκτησία τους. Η διένεξη ωστόσο των κληρονόμων του Νάστου με τον Συνεταιρισμό των Αστυνομικών και η απόφαση του Εφετείου Αθηνών 4910/1977, οδηγεί σε μια νέα τροπή το ζήτημα του ιδιοκτησιακού καθεστώτος στην Ηλιούπολη. Η διοικητική αποβολή των καταπατητών επί δημαρχίας Δ.Κιντή και η καταγραφή ως δημοσίων κτημάτων όλων των ακινήτων που δεν είχε προλάβει να πωλήσει ο Νάστος και οι κληρονόμοι του η οποία διατάσσεται το 1982 επί Υπουργείας Μ. Δρεττάκη και υλοποιείται το 1985 επί Υπουργείας Δημ. Δημοσθενόπουλου, διαμορφώνει μια νέα κατάσταση. Καταγράφονται ως Δημόσια ακίνητα γύρω στα 330 στρέμματα εντός Σχεδίου Πόλεως, μέρος των οποίων, ο φορέας του Δημοσίου ο οποίος τα διαχειρίζεται, δηλ. η Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου (Κ.Ε.Δ.), τα παραχωρεί στο Δήμο Ηλιούπολης, στον Ο.Σ.Κ. για ανέγερση σχολείων, στο Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας για ανέγερση Βρεφονηπιακών Σταθμών, καθώς και σε μια σειρά άλλους φορείς δημόσιους ή ιδιωτικούς. Η αξιοποίηση των οικοπέδων του Δημοσίου από τους φορείς στους οποίους παραχωρήθηκαν, άλλοτε γίνεται με τον καλύτερο τρόπο και άλλοτε με τον χειρότερο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ΚΕΔ νοικιάζει ή παραχωρεί οικόπεδα του Δημοσίου σε ιδιώτες ή ιδιωτικούς φορείς, δημιουργώντας ποικίλα ερωτηματικά και αντιδράσεις. Οι κληρονόμοι του Νάστου, μη αποδεχόμενοι τις παραπάνω εξελίξεις, αποδόθηκαν σε συνεχείς δικαστικούς αγώνες προσπαθώντας να αποτρέψουν τις σε βάρος τους αποφάσεις των Δικαστηρίων. Από την άλλη, επιχείρησαν να μπλοκάρουν τις παραχωρήσεις Δημοσίων ακινήτων από την ΚΕΔ στο Δήμο Ηλιούπολης, επιδιώκοντας "συμβιβασμό" με το Ελληνικό Δημόσο.